Бухгалтерлік баланс
Бухгалтерлік есеп — басқарудың аса маңызды функцияларының бірі. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде оны бизнестің, кәсіпкерліктің тілі деп санайды. Бухгалтерлік есеп өзіне жүктелген міндеттерді толық орындайтындай болып ұйымдастырылуы тиіс.
Кәсіпорындар мен ұйымдардағы барлық үдерістер алдымен бақыланып, орындалған жұмыстар мен көрсетілген қызметтердің нәтижесі есепке алынады: өндірілген өнім, оған жұмсалған материалдар мен шикізат, қаржы-қаражат сандық өлшемге келтіріліп, арнаулы құжаттар арқылы реттеледі және кейін тіркеледі. Осы — бухгалтерлік есептің негізгі міндеттерінің өзегі.
Бухгалтерлік есептің пәні мен мақсаты
Шаруашылық есеп мәліметтері өндірістің экономикалық жағдайын белгілі бір дәрежеде жан-жақты сипаттайды және басқарушылық шешім қабылдаудың мақсаттарын жүзеге асыруға қызмет етеді. Кез келген шаруашылық құбылыстарын зерттеп, экономикалық талдау жасау үшін нақты есеп көрсеткіштеріне сүйену қажет.
Кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметі туралы ақпаратты жинақтау — бухгалтерлік есептің пәні. Ал негізгі мақсаты — барлық операцияларды уақтылы есепке алып, олардың уақыт талаптарына сай орындалуына (жүзеге асырылуына) бақылау жасау.
Қоғамдық дамудың қай кезеңінде болмасын бухгалтерлік есеп өнім өндіру, сату, пайдалану және бөлу үдерістерімен айналысатын барлық кәсіпорындарда жүргізіледі. Есеп жұмысы құжаттардың қарапайым әрі түсінікті болуын, ал көрсеткіштердің пайдаланушыларға ыңғайлы ұсынылуын көздейді.
Бақылау және талдаумен байланысы
Бухгалтерлік есеп ұйымның есеп беруі мен басқаруын, сондай-ақ экономикалық талдауды нақты ақпаратпен қамтамасыз етеді. Тексеру, қадағалау және жинақтау принциптерін іске асыру арқылы меншік заңдылығы, қаржы және қаржыландыру тәртібі, үнемдеу шаралары қолданыстағы заңдарға сай орындалады.
Шаруашылықты одан әрі дамыту және өндіріс көлемін ұлғайту мақсатында есеп көрсеткіштері мен экономикалық талдау әдістері кеңінен қолданылады: кәсіпорында іске қосылмай жатқан резервтер анықталып, оларды пайдалануға қажетті шаралар белгіленеді. Есеп деректеріне сүйене отырып талдау кестелері жасалады, ал қорытынды мәліметтер ұжымның әлеуметтік дамуын және қызметкерлерді материалдық ынталандыру шараларын жоспарлауға да негіз болады.
Бухгалтерлік есептің маңызды ерекшелігі: ол тек бастапқы және арнайы құжаттарда тіркелген нақты деректер негізінде жүргізіледі.
Бухгалтерлік есеп тәсілдері
Кәсіпорындағы операциялар мен үдерістердің маңызы әр түрлі болғандықтан, оларды есептің көмегімен бақылап, тексеріп, дұрыс орындалғанын бағалауға болады. Бұл үшін әр түрлі тәсілдер қолданылады. Сол тәсілдердің ғылыми тұрғыдан бір жүйеге келтірілген жиынтығы бухгалтерлік есептің тәсілдері (әдістері) деп түсіндіріледі.
Әдістердің негізгі түрлері
Құжаттау
Ұйымдардың күнделікті қызметінде әр түрлі шаруашылық операциялары орындалады. Оларды бухгалтерлік есепке алу үшін ең алдымен құжат толтырылады. Құжат — орындалған операцияның жазбаша түрде рәсімделген дәлелі.
Құжатта операцияның атауы мен мазмұны, орындалған уақыты, өлшем бірлігі, орындаушы (тапсырушы) және қабылдаушы тұлғалардың аты-жөні және басқа да деректер көрсетіледі. Құжаттағы міндетті мәліметтер деректемелер (реквизиттер) деп аталады және құжат заңды күшке ие дәлелді ақпарат болып саналады.
Түгендеу
Барлық операцияларды сол сәтінде құжатқа түсіру әрдайым мүмкін бола бермейді. Құжат толтырылғанның өзінде қателіктер кетуі ықтимал, ал материалдар сақталу барысында табиғи кеміп-азаюы мүмкін.
Сондықтан дайын өнімді, алынған тауарларды және өзге де мүліктерді уақтылы түгендемесе, жоғалу немесе ұрлану тәуекелі артады. Түгендеу кәсіпорынның нақты қолда бар материалдық құндылықтарын, ақшасын және басқа да мүлкін есептегі (құжаттағы) деректермен салыстыру арқылы жүзеге асырылады.
Шоттар
Бухгалтерлік есеп шоттары — шаруашылық құралдарын (активтерді) және олардың қалыптасу көздерін ұқсастығы мен экономикалық маңызына қарай жинақтап топтауға арналған құрал. Шоттар ұйымның үдерістері, активтері, міндеттемелері және меншікті капиталы бойынша ашылады.
Олар күнделікті операцияларды үздіксіз тізіп жазу үшін емес, экономикалық мазмұнына қарай жүйелеп, топтастырып, ақшалай өлшемде есептеу үшін қолданылады.
Екі жақты жазу әдісі
Әрбір операция кәсіпорын қаражатында және олардың пайда болу көздерінде екі жақты, өзара тең өзгеріс тудырады. Сондықтан бір сома бір шоттың дебетінде, екінші шоттың кредитінде бірдей мөлшерде көрсетілуі қажет.
Операцияларды бір шоттың дебетіне және екінші шоттың кредитіне жазып отыру тәртібі бухгалтерлік есепте екі жақты жазу әдісі деп аталады.
Калькуляциялау
Кез келген ұйым белгілі бір қызметті атқарады: өнім өндіру, қызмет көрсету, сатып алу-сату және т.б. Бұл үдерістерде еңбек күші, еңбек құралдары және материалдық ресурстар пайдаланылатындықтан, жұмсалған шығындардың жиынтығын анықтау қажет.
Шығындардың жиынтығы өндірілген өнімнің немесе көрсетілген қызметтің өзіндік құнын құрайды. Нақты өзіндік құнды есептеу әдісі бухгалтерлік есепте калькуляциялау деп аталады.
Бағалау
Бухгалтерлік есепте материалдық құндылықтар ақшалай өлшеммен көрсетіледі. Кәсіпорын мүлкінің (активтердің) және міндеттемелердің құнын ақшалай өлшемге айналдырып есептеу әдісі бағалау деп аталады.
Бухгалтерлік баланс
Бухгалтерлік баланс — белгілі бір мерзімге кәсіпорын активтері мен олардың қалыптасу көздерін (міндеттемелер мен меншікті капиталды) ақшалай өлшемде теңестіріп, екі жақты кесте түрінде көрсету.
Баланстың сол жағында активтер, ал оң жағында міндеттемелер мен меншікті капитал көрсетіледі.
Қорытынды есеп (есеп беру)
Қорытынды есеп — есепті кезең ішіндегі операциялар мен шаруашылық үдерістерін жинақтап, есеп беретін күнге бір жүйеге келтіріп ұсыну.
Оның құрамына бухгалтерлік баланс, меншікті капиталдың өзгерісі туралы есеп, түсіндірме жазба және бухгалтерлік есеп стандарттарында көзделген өзге де ақпараттар кіреді.
Қорытынды ой
Бухгалтерлік есеп кәсіпорындағы операциялардың заңдылығын, шығындардың негізділігін, материалдық құндылықтардың ұқыпты әрі тиімді пайдаланылуын бақылауға мүмкіндік береді. Дұрыс ұйымдастырылған есеп — басқару сапасын арттыратын, талдауды тереңдететін және ұйым дамуына бағыт беретін негізгі ақпараттық тірек.