ЖҮСІП БАЛАСАҒҮН жайлы
Жүсіп Баласағұн
Жүсіп Баласағұн 1015 жылы Қазақстанның Талас–Шу өңіріндегі Баласағұн қаласында дүниеге келген. Әйгілі Түрік қағанаты құлағаннан кейін Қарахан мемлекеті құрылып, оның мәдени орталықтарының бірі Қашғар қаласына айналды.
Ақын, ойшыл, ғұлама Жүсіп Баласағұн Қашғарда тұрып, шығармашылықпен айналысқан. Ол өзінің айтуынша, «Құтты білік» (сондай-ақ «Құтадғу білік» деп те аталады) поэмасын он сегіз айда жазып, 54 жасында Қашғарда аяқтаған.
Негізгі деректер
- Туған жылы
- 1015
- Туған жері
- Баласағұн (Талас–Шу өңірі)
- Шығармашылық ортасы
- Қашғар
- Жазылу уақыты
- 18 ай
- Аяқтаған жасы
- 54
Поэма туралы
- Құрылымы: 85 тараудан тұрады.
- Тақырыбы: адамгершілік пен ізгілік.
- Көзқарасы: грек ойшылдарына ұқсас түрде дүниенің негізі жер, су, ауа, от деп түсіндіреді.
- Кейіпкерлері: негізгі кейіпкерлер саны — төртеу.
- Қолжазбалар: поэманың үш қолжазбасы сақталған.
- Қазақша аударма: Ферғана және Мысыр қолжазбалары басылымдары негізінде жасалған.
Ақыл, білім, тіл туралы (үзінділер)
Негізгі ойлар
Адамның биіктеуі — білім мен ақылға, ал абыройы — тілге байланысты.
- Тәңірі адамдарды жаратып, оларды өзгеден артық етті; өнер, білім, ақыл және ой берді.
- Білімнің арқасында адам биікке көтеріледі; ақылдың арқасында шешілмейтін түйін шешіледі.
- Білімді — биік, ақылды — ұлық деп бағала: осы екеуі таңдаулы жанды биікке шығарады.
- Білімсіз адам — дерті асқынған жан сияқты: дерті емделмесе, адам тез қажиды.
- Көркем істердің бәрі ақылмен істеледі; бұл дүниеде бектерді ерекшелендіретін де — білім.
- Ақыл мен білімнің тілмашы — тіл; ердің мерейін өсіретін жүйрік тілді таны.
- Тіл абыройды арттырып, бақыт әкеледі; ал орынсыз сөз беделді түсіріп, басқа бәле тілейді.
- Есендік тілесең, қажетсіз сөзді тіліңнен шығарма.
Түйін
«Құтты білік» — адамгершілік пен парасатты өмір салтын дәріптейтін мұра. Ондағы негізгі ой бір арнаға тоғысады: білім адамды биіктетеді, ақыл жол табады, ал тіл абыройды да көтереді, құлата да алады.