Кришнаит қайда, Абай қайда

«Абай жолы»: тарихи шындықтың көркем эволюциясы

«Абай жолы» эпопеясы — шығармашылықтың тылсым сырына, өмір мен өлеңнің өзара байланысына терең бойлаған туынды. Бұл шығарма Абай тұлғасын ғана емес, тұтас бір дәуірдің әлеуметтік, рухани, мәдени болмысын кең панорамада танытады. Әлем әдебиетінде ақын мен поэзия табиғатын осындай ауқымда ашып берген эпопеялардың қатары сирек.

Абай — ел болашағына жаңа бағыт іздеген, әділетсіздікке қарсы ойымен де, ісімен де күрескен, демократиялық, ағартушылық ұстанымдары берік, ірі тұлға. Оның бейнесі күнделікті тіршілік пен биік адамгершілік өлшемдерінің арасын тұтастырып, оқырман санасында жан-жақты құбылыс ретінде орнығады.

Мұхтар Әуезов және Абай әлемі

Абайдың өмірі мен еңбегі Мұхтар Әуезов шығармашылығында айрықша орын алады. Жазушы Абай туралы ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізіп, дерек жинап, тұлға табиғатын тануға ұзақ жыл еңбек сіңірді. Ол 1939 жылы Л. Соболевпен бірге «Абай» трагедиясын жазды, 1945 жылы Абайдың 100 жылдығына арналған опера либреттосына атсалысты, «Абай жырлары» көркем фильмінің сценарийін дайындады.

Дегенмен, Абай образын ең кемел деңгейде сомдаған классикалық еңбегі — төрт томдық «Абай жолы» эпопеясы. Бұл шығармада ақынның өмірі, үміті, арманы, тартысы, халыққа еткен еңбегі терең көркемдікпен суреттеледі.

Абай тұлғасының қалыптасуы: алғашқы кітаптың рухани өзегі

Эпопеяның алғашқы кітабында Абайдың балалық шағы мен азамат ретінде қалыптасу кезеңі суреттеледі. Бала ақын айналасындағы қатал тіршіліктің, зорлық пен өктемдіктің куәсі болады. Әкесінің орнатқан тәртібіне іштей қарсы тұрғанымен, сол дәуірдің қоғамдық санасы мен бітіспес қайшылығы оның қол-аяғын байлайды: күреске бірден араласу мүмкін емес еді.

Бөжей асының сәтті өтуіне Абайдың сіңірген еңбегі оның әділдікке бейім болмысын танытады. Осы тұста Абайдың алғашқы үлкен сыннан өтіп, ел ішіндегі қатынастардың астарына терең үңілгенін көреміз: әр сөздің тасасында ауыр ой, көңіл толқыны, жан жарасы жатады.

Үш рухани арна: ұлттық мұра, Шығыс, орыс-еуропа мәдениеті

Әуезов түсіндіруінше, Абайдың рухани кемелденуіне ықпал еткен үш үлкен арна бар: халықтың ауыз әдебиеті мен дәстүрлі мәдени мұрасы; Шығыс өркениетінің классикалық қазынасы; орыс және Еуропа мәдениеті. Осы үш арна ақынның ой-өрісін кеңейтіп, көркемдік әлемін жаңа биікке көтерді.

Абай Семейде кітапхана қорына жүйелі түрде ден қойып, өздігінен ізденеді. Кейін орыс тілін меңгеріп, Шығыстың ой қазынасын Батыстың жетістіктерімен сабақтастыра отырып, жаңа интеллектуалдық кеңістікке шығады.

Қоғам қақтығысы және тарихи шындықтың көрінісі

Эпопея қазақ қоғамындағы алауыздықты, ру мүддесіне байланған билік құрылымын, байлар мен билер дәуіріндегі әлеуметтік теңсіздікті өткір көрсетеді. Құнанбайдың айналасындағы адамдар мен әр рудың бас көтерерлері — билік пен ықпал үшін аяусыз бәсекеге түсетін күштер. Олар өзара бақталас болғанымен, мүдде тоғысқанда бірігіп кетуге дайын.

Соңғы кітаптардағы негізгі арқау — әлеуметтік әділетсіздік пен күрес. Дәркенбай, Базаралы бейнелері арқылы көптің көзін ашу, өз күшін тану, жаңа сипаттағы қарсылық әрекеттері көрінеді. Базаралының жуандар зорлығына қарсы қимылы — осы күрестің бұрынғыдан өзгеше, айбарлы үлгісі ретінде беріледі.

Әйел кейіпкерлері: мейірім, парасат, махаббат трагедиясы

Эпопеядағы әйел бейнелері — көркемдік қуаты ерекше кең әлем. Зере әже — мейірім мен адамшылықтың, Ұлжан — сабыр мен ақылдың үлгісі. Тоғжан бейнесі — алыстан қол бұлғаған асқақ сезімнің, пәк махаббаттың символы. Жазушы әйел жанының нәзік қалтарыстарын, ішкі толғанысын, мінез бен қимылды дәл де терең бедерлейді.

Сонымен бірге, олардың тағдырындағы тәуелділік, әлеуметтік қақпан — эпопеяның ең қынжылтатын шындықтарының бірі. Қыршын сезімнің арманға ілесе алмай, іште тұншығуы — дәуір қаталдығын айқын танытады.

Эпопеяның жазылу тарихы және әдеби ықпалы

Әуезов Абай бейнесін ұзақ жылдар бойы іште пісіріп, шығармашылық ойында жетілдіріп келді. 1937 жылғы «Татьянаның қырдағы әні» үзіндісі — болашақ роман тарауы ретінде жоспарланған. Бастапқыда романға «Телғара» атауын беруді ойлағанымен, жұмыс барысында шығарманың шеңбері кеңейіп, тарихи-әлеуметтік кең тынысты эпопеяға айналды.

Романның бірінші кітабы 1942 жылы, екінші кітабы 1947 жылы аяқталды. 1949 жылы шығармаға мемлекеттік сыйлық берілді. 1959 жылы төрт том толық жарық көргеннен кейін, эпопеяның әлемдік деңгейдегі бағасы айқындалып, автор Лениндік сыйлық лауреаты атанды. Әуезовтің көп томдық мұрасы қазақ әдебиетінің тілін байытып, жазушылардың бірнеше буынына шеберлік мектебі болды.

Абай және эпистолярлық роман: «Онегин – Татьяна» желісі

Мәтінде Абайдың Пушкиннен жасаған «Евгений Онегин» желісіндегі аудармасы мен ұлттық поэтикаға бейімдеу тәсілі де сөз болады. Татьяна сөзіндегі «тағдыр араз», «сорлы несібім» секілді тіркестер қазақ оқырманының танымына жақын, Ләйлі–Мәжнүн хикаясымен үндес ассоциациялар тудырады. Бұл — аударманың тек тілдік емес, мәдени-психологиялық сәйкестендіру арқылы жаңадан тууы.

Бұл желіде тұлға мен қоғамның бітіспес арпалысы, рухани жұтаңдық қаупі, адамзаттың даму бағыты жөніндегі күдік те айтылады. Онегин бейнесі — қызық пен сән-салтанатқа тойған соң дүниенің бос әуресін сезінген, бірақ өзіне тірек таба алмаған сананың символы. Татьянамен қосыла алмау трагедиясы — махаббат драмасы ғана емес, адам мен заман арасындағы жарасымсыздықтың көркем көрінісі ретінде оқылады.

Қорытынды ой: Абай бейнесі — эпопеяның жүрегі

«Абай жолы» — жазушының өмір дәптері іспетті: жеке тағдыр мен халық тағдыры, рухани ізденіс пен әлеуметтік тартыс, мәдениеттер тоғысы мен адам жанының құпиясы бір арнаға құйылған. Эпопеяның өзегінде — Абайдың әділетке ұмтылған сергек санасы, халқы үшін күйінген жүрегі, болашаққа сенген ойы жатыр.