ФИРМАНЫҢ КІРІСТЕРІ ЖӘНЕ ШЫҒЫНДАРЫ
Қоғамдық шаруашылық нысандары
Төмендегі ұғымдар нарықтық экономиканың негізгі тетіктерін түсіндіруге көмектеседі: айырбас, еңбек, ақша, баға және нарықтық бәсеке.
Тауар
Қоғамдық қажеттілікті қанағаттандыру қасиеті бар, айырбасқа түсетін зат.
Абстрактылы еңбек
Тауар айырбасы кезінде көрінетін жалпы адам еңбегі, яғни құн жасайтын еңбек. Бұл ұғым белгілі бір өндірістік қатынастарды және тауар өндірушілер арасындағы байланысты білдіреді.
Ақша
Айырбастау қасиетіне ие жалпыға бірдей құндылық, ерекше тауар.
Баға
Тауар құнының ақшалай көрінісі.
Валюта
Белгілі бір мемлекетте қабылданған ақша өлшем бірлігі (теңге, доллар, евро, йена және т.б.).
Вексель
Даусыз ақшалай қарыздық құжат.
Бәсеке
Нарықта тиімді жағдайға ие болу үшін жүретін күрес пен тартыс.
Инфрақұрылым
Экономиканың дамуын және адамдардың тұрмыс-тіршілігіне қажетті жағдайларды қамтамасыз ететін шаруашылық салаларының жиынтығы.
Жалақы
Қызметкерлердің белгілі бір уақыт аралығында алатын ақшалай немесе заттай төлемдерінің жиынтығы.
- Атаулы жалақы — белгілі бір кезеңде алынатын төлемнің абсолюттік сомасы.
- Нақты жалақы — атаулы жалақыға осы деңгейде сатып алуға болатын тауарлар мен қызметтердің көлемі.
- Ең төменгі жалақы — кәсіпорындарда есептеу мен жоспарлау кезінде негізгі және қосымша жалақыға бөлінетін базалық шек.
Биржа
Ақша-сауда операциялары жүргізілетін мекеме. Мұнда стандартталған немесе үлгілік тауарлар (астық, мақта, кофе, түсті металл және т.б.) көтерме нарықта сатылады; сондай-ақ бағалы қағаздар (акция, облигация, вексель) және шетел валютасы айналымға түседі.
Сұраныс және ұсыныс теориясының негізі
Нарықтағы бағалар мен өндіріс көлеміне әсер ететін басты күштер — сұраныс пен ұсыныс. Бұл бөлімде негізгі анықтамалар жинақталған.
Сұраныс
Тұтынушылардың белгілі бір өнімді таңдауға және сатып алуға қабілеті.
Ұсыныс
Тауар бағасы мен сатушылардың белгілі бір уақыт аралығында сатқысы келетін көлемі арасындағы байланыс.
Жиынтық сұраныс
Үй шаруашылықтары, фирмалар, мемлекет және шетел секторлары тарапынан экономикадағы тауарлар мен қызметтерге деген жалпы сұраныс.
Жиынтық ұсыныс
Фирмалар өндіретін өнімдермен қатар, мемлекет ұсынатын қоғамдық игіліктерді де қамтитын — экономикадағы тауарлар мен қызметтердің жалпы ұсынысы.
Нарық
Тауарлар мен қызметтердің айналымы (айырбасы) жүзеге асатын экономикалық кеңістік.
Пайда
Сатудан түскен түсімнің өнім өндіруге кеткен шығындардан асып түсетін бөлігі.
Венчурлық фирма
Тәуекелі жоғары технологияларды өндіріске енгізу үшін құрылатын кәсіпорын. Мұндай технологияларға өнертабыстар, пайдалы үлгілер және өзге де инновациялар жатады.
Демпинг
Бәсекелестік күрестің бір түрі: тауарды әдейі арзандатылған бағамен шетелге сатып, бәсекелестерді ығыстыру және сыртқы нарықты иемденуге ықпал ету.
Деноминация
Ақша құны күрт төмендеген жағдайда айналысты реттеу және есептеуді жеңілдету үшін ақша бірлігінің атаулы көрсеткішін ірілендіру (нөлдерді қысқарту) арқылы өзгеріс енгізу.
Капитал теориясы
Бұл ұғымдар капиталдың қозғалысы, кәсіпкерлік тәуекел, инвестиция және ақша айналымын тұрақтандыру тетіктерін сипаттайды.
Капитал
Қосымша құн әкелетін материалдық-заттай құндылық.
Кәсіпкерлік
Тәуекелге бара отырып, пайда табуды көздейтін адамның бастамашыл іс-әрекеті.
Инвестиция
Пайда немесе өзге табыс табу мақсатымен өз еліндегі не шетелдегі халық шаруашылығы салаларына (өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, құрылыс және т.б.) капиталды ұзақ мерзімге жұмсау.
Девальвация
Ақша бірлігінің құнсыздануы нәтижесінде оның сатып алу қабілетінің төмендеуімен байланысты құбылыс.
Дефляция
Артық ақша массасын айналымнан алып, ақша айналымын тұрақтандыруға бағытталған шаралар жүйесі.
Қаржы
Ақшалай қорларды қалыптастыру, бөлу, қайта бөлу және пайдалану үдерісіндегі экономикалық қатынастардың жиынтығы.
Құнсыздану (инфляция)
Бағалар деңгейінің өсуі салдарынан ақшаның сатып алу қабілетінің төмендеу үдерісі.
Валюта
Белгілі бір мемлекетте қабылданған ақша өлшем бірлігі.
Вексель
Даусыз ақшалай қарыздық құжат.
Деноминация
Ақша құны төмендеген кезде айналысты реттеу және есептеуді жеңілдету үшін ақша бірлігінің атаулы көрсеткішін ірілендіру арқылы жасалатын өзгеріс.
Фирманың кірістері және шығындары
Фирма нәтижелілігін бағалауда пайда, шығын, салық және қаржыландыру құралдары маңызды орын алады.
Абсолюттік рента
Жердің құнарлылығы мен орналасқан орнына тәуелсіз алынатын рента. Жерге меншік монополиясы салдарынан оны жер иесі иемденеді.
Пайда
Сатудан түскен түсімнің өнім өндіруге кеткен шығындардан артық бөлігі.
Жеке табыс
Үй шаруашылықтары мен корпоративтік емес кәсіпорындардың салық міндеттемелерін орындағаннан кейін өз иелігінде қалатын табысы.
Дотация
Шығындарды өтеу үшін кәсіпорындарға берілетін мемлекеттік ақшалай жәрдем.
Жер кадастры
Жердің сапасын, құндылығын және тиімділігін бағалап, салық пен төлемдерді есептеуге негіз болатын әдіс. Жер бағасы кадастр арқылы белгіленеді.
Меншік
Қоғамдық өндіріс шарттары мен нәтижелерін өндірушілердің иемдену нысаны.
Салық
Жеке және заңды тұлғалардың мемлекетке міндетті түрде төлейтін төлемдері.
Ипотека
Қозғалмайтын мүлікті (жер, үй, құрылыс) кепілге қою арқылы банктің ұзақ мерзімге беретін ақшалай қарызы.
Экономикалық тиімділік
Атқарылған жұмыстың сандық және сапалық нәтижесін сипаттайтын ұғым. Әдетте өндіріс нәтижесінің өндіріс шығындарына қатынасы арқылы анықталады.
Қор биржасы
Бағалы қағаздарды сатып алу-сату мәмілелері жүзеге асатын мекеме.
Ұлттық экономика жүйе ретінде
Ұлттық экономиканы талдауда мемлекеттік саясат құралдары, ғылыми әдістер және экономикалық заңдар мен категориялар маңызды ұғымдар ретінде қарастырылады.
Мемлекеттің фискалдық саясаты
Мемлекеттік бюджет, салық салу және мемлекеттік шығындар саласындағы саясат.
Дедукция
Жалпы тұжырымнан нақты экономикалық факторға қарай ой қорытудың қозғалысы.
Индукция
Жекелеген факторлардан жинақталған қорытындыға қарай ой қорытудың қозғалысы.
Қаржылық жүйе
Қаржы ресурстарын жинақтау (аккумуляциялау) әдістерінің жүйесі.
Қор биржасы
Бағалы қағаздарды сатып алу-сату әрекеттері жүретін мекеме.
Субсидия
Нақты мақсатқа жеке кәсіпорындарға мемлекеттік бюджеттен бөлінетін қайтарымсыз ақшалай қаражат.
Экономикалық заңдар
Қоғам дамуының әртүрлі сатыларында өндіріс, бөлу, айырбас және материалдық игіліктерді тұтыну салаларындағы қатынастарды айқындайтын, олардың дамуын белгілі бір заңдылықтармен сипаттайтын қағидалар.
Экономикалық категориялар
Экономикалық қатынастарды зерттеу барысында қалыптасатын логикалық ұғымдар жүйесі.
Экономикалық саясат
Мемлекеттің экономикалық шараларының жүйесі. Ол елдің әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуына, сондай-ақ халықтың тұрмыс деңгейін жақсартуға бағытталады.
Қысқаша қорытынды
Айырбас және ақша
Тауар, баға, ақша, валюта және вексель — нарықтық қатынастарды жүргізудің базалық құралдары.
Нарықтық тепе-теңдік
Сұраныс пен ұсыныс, жиынтық көрсеткіштер және бәсеке — нарықтағы шешімдерді айқындайтын негізгі факторлар.
Мемлекеттік реттеу
Фискалдық саясат, субсидия, салық және қаржылық жүйе — ұлттық экономика деңгейінде тұрақтылық пен өсімге әсер етеді.