Үкілі Ыбырай. Тайгадағы түс. “Қалдырған” әні

Тайга ішінің аязы бүгін ерекше шаңытып тұр. Барактан барынша жылы киініп шыққан қария қуаты қайтып бастағанын бойының лезде қалтырағанынан аңғарғандай болды. Қалың оппа қардан малтығып, бірер аттап үлгергені сол еді, жайдың оты түскендей, әлде не жақын маңнан шатыр ете қалды. Қарағай мен самырсын селк етіп, ағаштардың өн бойынан қар ұшқыны саулап қоя берді.

Еңсегей бойлы қария өзін басып қала жаздаған ақ ұлпаны қағып-сілкіп, қарсы алдына көз салды. Әлгінде ғана тұлғасы аспандай зорайған алып қарағай аязға шыдамай қақ айырылған екен. Өзегінің қызғылт беттерінен сары алтындай шырыны бұлақ болып ағып жатыр. “Ғұмыры біткен соң, қарағай да жылайды екен-ау”, — деп тебіренді ақын жаны.

Дұшпандарының жаласымен Қиыр Шығысқа айдалып келгелі Үкілі Ыбырай болмысы боркеміктікке ауысқандай. Көзіне жас алды. Жоқ, бұл әлсіздік емес еді. Ақынның Айыртаудай ардағын, Көкшетаудай қымбатын, өзін әз көтерген асыл жұртын сағынғаны еді.

— Қария, баракқа қайтқаныңыз жөн болар. Түсіңіз қашып кетіпті, — деді ағаш дайындап жатқан алаңда балтасын құлаштай сілтеп, құлатылған қайыңдарды бұтақтарынан арылтып жүрген башқұрт жігіті. — Бүгінгі нормаңызды біз-ақ орындаймыз.

Тұтқындағы жұрт кешкілік бараққа жиналып, темір пешті паналаған сәттерінде Үкілі Ыбырайдың әндерін елти тыңдайтын. Олар жетпістен асқан қарт ақынды әрі аяйтын, әрі сыйлайтын.

Ыбырайдың осында келгелі қарағайдан қиып жасап алған домбырасы ақынның екпіні қайта бастаған дауысын демеп отырар еді. Сұрапыл аязда қатып қалған орман қоянын тауып алып, темір пешке жібітіп, етін елге беріп, тоқ шегін бабына келтіре илеп, домбырасына таққан ақын оның үнінің қоңырлап шығар қаз даусын ұнатқан. Салалы саусақтары аспабының шанағына тигені сол еді, тұтқындағы домбыра да өзгеше бір сазды қаузай жөнелетін.

Оқжетпестің түбіндегі әуен

Үкілі Ыбырайдың есіне сері інілері Сәкен мен Сәбитпен жүздескен айбоз күндері оралды. Бұл — 1927 жылдың шыбынсыз жазы. Ел ішінде жер бөлісі деген айқай-ұйқайы көп науқан жүріп жатқан. Байлардың шұрайлы жайлауы мен құнарлы шабындығын жаңа үкімет кедейлер еншісіне бере бастаған. Болыстыққа өз адамын отырғызып, биліктен ажырағысы келмеген ауқаттылар қандай қулық-сұмдыққа бармады десеңізші: сіңірі шыққан, сауатсыз кедейлерді бойтаса етіп, “жер де, мал да соныкі, мендегі мынау ғана” дейтін көзбояушылыққа дейін барған. Бірақ Сәкендей сауатты, Сәбиттей талапты жастарды ақиқаттан адастыру оңай емес еді.

Сол науқанның қарбалас бір күнінде Сәкен Сейфуллин 71-ге иек артқан Үкілі Ыбырайды алдырды. Ақынның алысқа кеткен даңқына тәнті екендерін айтты. Ыбырай мақпал бешпентінің жез түймелерін жарқыратып, Оқжетпестей еңсесін тік ұстап отырды. Дауысы да кең тыныс, ерек екпінінен жаңылмағандай көрінді.

Үкілі сусар бөркін желкесіне жылжытып, құндыз жағасы күнмен шағылысып құлпырған шапанын желең жамылып, тізерлеп отыра қалды. Күмбірлеген тынысты домбырасын толғап-толғап, шырқай жөнелді.

Ақын даусы қиянға шырқап, Оқжетпестің ұшар басына қанат қақты. Айдын көлдің беті жел тұрмай-ақ, әннің екпінімен толқып қалғандай. Ақ қайыңның көлеңкесіне жайылған текеметте қисайып жатқан Сәкен ән біткенде орнынан атып тұрып, Ыбырайдың алдына келіп, тізерлей отыра кетті.

Ғажайып әннің әсері Арқаның самал желіндей көңілді желпіп, жанды жадыратқан шақта Сәкен де қанаттанып, жырдан шашу шашты.

Ақан сері, Балуан Шолақ, Біржан сал секілді қазақтың небір саңлақ ардагерлерін жырына қосқан Сәкен Үкілі Ыбырайға да осылай өз бағасын берді. “Ыбырай — жүйрік тарлан, әлі тірі”, — деп күбірледі ақын, сол бір думанды күндерді көз алдына елестеткендей. Тайганың ақырған аязы тынысын тұншықтырғанмен, жадындағы үнді тұншықтыра алмады.

Қызылжардағы кеш және “Қалдырған”

Енді бірде 1924 жылдың соңындағы Қызылжардың базарлы, думанды күндері келді көлбеңдеп. Жастар кешінде, Құлымбетов пен Сейфуллин қатысқан сол отырыста Ыбырай ақын айрықша шабытпен, зор дауыспен өзінің “Қалдырған” әнін тамылжыта орындаған. Шау тартса да, қуатынан таймағаны талайды тамсандырған.

— Жас кезімде жазық далада шырқаған әнім жеті шақырым жерге жететін, — дейтін Үкілі Ыбырайдың жан сырына жұрт имандай сенетін. Расында, кең тынысты кеудесінен жүрегін жарып шыққан дауыстың шалқар аясына елдің қуана қол соғуы, риза пейілі мен еркелеткен қамқорлығы қуат қосатын.

Тайгадағы түс: домбыраның қайтарылуы

1931 жылы Қиыр Шығысқа айдалып келген алғашқы айлардың бірінде, жетпістен асқан Үкілі Ыбырай сонау бала кезіндегі — сегіз жасындағы — ғажайып түсін өзгеше мазмұнмен қайта көрді. Сол түстен кейін өмірінің соңғы сәттері жақындағанын ақындық түйсікпен сезгендей болды. Күндіз ағаш кескендерден бөлініп, тайганы кезіп кететінді шығарды.

Сол жолы азынаған суық барақтағы темір кереуетте жатқан қария қалтырап, шошып оянған. Ал бүгін тайгада тасты талқан етер сұмдық аяздан күңірене қақ айырылған алып қарағай құшағын жая құлап жатыр.

“Менің де тамырым сенікіндей тереңде еді, қарағай! Құламастай, еш пенде құлата алмастай көруші едім өзімді, дариға!”

Қарт ақынның жаны сыздап қоя берді. Жастығының жалаулы, жеңісті күндеріндегі ғашығы Кәкимә елестеді. Сол жазиралы шақтарда ақын жыры қалай төгілетін еді...

Барақтың өлеусіреген май шамының болар-болмас жарығымен ақын қағазға сонау бір жылдары бастаған “Тотының тоқсан толғауын” мұңдана қайта жаза бастады. Арабша сауатқа зирек Үкілі Ыбырайдың айдауда жүргізген күнделік дәптеріне 75-тен асқан жанның елді сағынған, қиналған сәттерінің сызды сырлары тайганың аппақ қарының бетіндегі жұмбақ іздердей өрнек болып түсе берді.