Қазақша рефераттар

Басқару функциясы

Оқу-әдістемелік материалдар

Менеджмент пәні • 5В050800 «Есеп және аудит» • Семей, 2012

Бұл мәтін оқу құралының мазмұны негізінде редакциялық тұрғыдан түзетіліп, оқуға жеңіл форматта берілді: негізгі ұғымдар, менеджменттің мәні, даму кезеңдері және жүйелік ықпал туралы қысқаша әрі құрылымды шолу.

Глоссарий: негізгі ұғымдар

Төмендегі анықтамалар менеджменттің базалық категорияларын жүйелі түсінуге көмектеседі. Мәтін терминологиялық тұрғыда түзетіліп, біріздендірілді.

Әкімшілік мектеп

Өндірісті рационалдандыруға бағытталған басқарудың тиімді принциптерін қалыптастыруға ұмтылған бағыт. Негізгі ережелері А. Файоль еңбектерінде жүйеленген.

Басқару

Ұйымдасқан жүйеге мақсатты түрде ықпал ету; оның құрылымын сақтау, қызмет тәртібі мен мақсатын қамтамасыз ету.

Басшы

Бағынышты ұжымға ықпал ететін және жеке-дара басшылық жағдайында өз қызметі үшін заң, жоғары орган, мемлекет немесе меншік иесі алдында жауап беретін тұлға.

Билік

Ерік-жігер, күш, бедел немесе құқық сияқты құралдар арқылы адамдардың мінез-құлқына ықпал ету тәсілі мен мүмкіндігі.

Демократиялық басқару стилі

Қызметкерлерге шешім қабылдау және орындауда сенім артуға негізделген стиль. Басшы ұжымның интеллектуалдық әлеуетін толық пайдалану үшін қолайлы психологиялық орта құруға ұмтылады.

Басқару кадрлары

Басқаруға толық қатысатын және басқару аппаратын құрайтын кәсіби қызметкерлер.

Басқару объектісі

Басқарылатын жүйе: кәсіпорын, бөлімшелер немесе адамдар тобы.

Басқару құрылымы

Басқару буындары мен қызметкерлер жиынтығы және олардың бағыныштылығы арасындағы тік және көлденең байланыстар.

Горизонталь еңбек бөлінісі

Еңбектің функциялар бойынша бөлінуі; ұйым бөлімшелері арасында қалыптасады.

Еңбек ресурстарын басқару

Кадрларды іріктеу, орналастыру, оқыту, қызметін бағалау және ынталандыруға бағытталған мақсатты әрекет.

Еңбекті ұйымдастыру

Жұмыс күшін ұтымды пайдалануды қамтамасыз ететін шаралар жүйесі.

Жетекшілік

Адамдарға немесе топқа ықпал етіп, олардың күш-жігерін ұйым мақсатына бағыттай алу қабілеті.

Жоспарлау

Мақсат, мазмұн, көлем, әдістер, құралдар және мерзімдер көрсетілетін жоспар әзірлеу процесі; бағдарламаны іске асыру тәртібін айқындайды.

Имидж

Адамның қоғамдық беделі мен бейнесі; фирма, тауар, қызмет және бренд туралы қалыптасатын қабылдау, ол қосымша табыс әкелуі де, залал келтіруі де мүмкін.

Мотивация (ынталандыру)

Адамның белгілі бір мақсатқа (жеке немесе ұйымдық) жетуге ұмтылдыратын ішкі және сыртқы түрткілер жүйесі.

Неоклассикалық мектеп

Басқаруда адам факторын тұлғааралық қатынастар арқылы оңтайландыруға бағытталған «адамгершілік қатынастар» бағыты. Өкілдері: Э. Мэйо, М. Фоллет.

Өкілеттік беру (делегирлеу)

Міндеттер мен өкілеттіктерді орындауды жауапкершілік алатын адамдарға тапсыру.

Стратегия

Болашаққа бағдарланған мақсатқа жетудің жалпы жоспары.

Ұйымдастыру

Белгілі бір мақсатқа жету үшін адамдардың іс-әрекетін үйлестіру және ресурстарды біріктіру процесі.

Ұйымдастыру техникалары

Еңбек құралдары, байланыс құралдары және құрал-жабдықтар.

Дәрістер

Бұл бөлімде менеджменттің мағынасы, менеджердің рөлі, басқару ойының тарихи дамуы және жүйелік көзқарастың негізгі ұстанымдары беріледі.

Тақырып 1. Менеджмент туралы түсінік және оның мазмұны

Негізгі сұрақтар: ұғымның шығуы, менеджердің міндеттері, басқару ойының кезеңдері.

Ұғым

Менеджмент — нарықтық экономика жағдайында өндірісті тиімді басқарудың теориясы мен практикасы, сондай-ақ нақты мақсатқа жету үшін кәсіпорын жұмысын ұйымдастыруға бағытталған адамдар қызметі.

Оксфорд сөздігіне сай менеджмент: адамдармен қарым-қатынас жасау әдісі; билік пен басқару өнері; әкімшілік дағды; басқару органының әкімшілік бөлігі ретінде түсіндіріледі.

Менеджер

Менеджер — жұмысты ұйымдастыратын, ресурстарды үйлестіретін, шешім қабылдайтын және орындауды қамтамасыз ететін басқарушы. Әр елде анықтамасы әртүрлі болғанымен, ортақ өзек — мақсатқа жеткізетін ұйымдастыру қабілеті.

  • Мақсатты айқындайды және оған жетудің жолын жоспарлайды.
  • Ұйымдастыруды құрады: құрылым, міндеттер, жауапкершілік.
  • Ынталандыру мен коммуникацияны жолға қояды.
  • Нәтижені талдайды, нормалау және бақылауды енгізеді.
  • Қызметкерлердің кәсіби өсуіне жағдай жасайды.

Менеджменттің тарихи даму кезеңдері

Ежелгі кезең

Б.з.д. IX–VII ғғ. бастап XVIII ғасырға дейін. Басқару тәжірибесі баяу жинақталды. Египеттегі ірі құрылыстар жоспарлау мен бақылаудың маңызын көрсетті. Сократ басқаруды ерекше қызмет ретінде қарастырды; Платон басқару формаларын жіктеді; Александр Македонский әскери басқару тәжірибесін дамытты.

Индустриялық кезең

1776–1890 жж. А. Смит еңбек бөлінісінің мәнін ашты. Р. Оуэн еңбек жағдайы мен әділетті басқаруға назар аударды. Есептеу техникасының пайда болуы шешім қабылдауды жеделдетті (Ч. Бэббидж идеялары).

Жүйелеу кезеңі

1856–1960 жж. Өндірістік революция фабрика жүйесін қалыптастырды, кәсіби менеджерлер пайда болды. Ф. Тейлор ғылыми басқарудың негізін қалады; Ф. және Л. Гилбреттер еңбек қозғалысын зерттеді. А. Файоль басқаруды функцияларға бөлді: жоспарлау, ұйымдастыру, кадрларды таңдау және орналастыру, жетекшілік (мотивация), бақылау.

Ақпараттық кезең

1960–2000 жж. Сандық әдістер, ақпараттық технологиялар және деректерге сүйенген басқару тәсілдері кеңінен дамыды.

Өзін-өзі бақылау сұрақтары

  • Менеджерлерге қойылатын талаптарға сай басқару жұмысын қалай ұйымдастыруға болады?
  • Кейбір кәсіпкерлерге тән кемшіліктерді сипаттаңыз.
  • Менеджердің іс-әрекет бағыттарын атаңыз.
  • АҚШ пен Жапониядағы менеджерге қойылатын талаптарды салыстырыңыз.

Тақырып 2. Менеджменттегі жүйелік ықпал

Негізгі сұрақтар: жүйе ұғымы, ашық/жабық жүйелер, сыртқы орта факторлары, субъект–объект байланысы.

Негізгі анықтама

Жүйе — белгілі бір схемаға сай реттелген, өзара байланысты элементтердің тұтастығы. Элементтердің бірлескен әрекеті нәтижесінде жүйе жаңа қасиетке ие болады.

Жүйелер шартты түрде үшке бөлінеді: техникалық, биологиялық, әлеуметтік-экономикалық. Әлеуметтік-экономикалық жүйелер — ең күрделі, динамикалық және өзін-өзі басқаруға бейім жүйелер.

Құрылым және иерархия

Кез келген жүйеде элементтер өзара тығыз байланысты және материалдық немесе ақпараттық байланыстар арқылы әрекеттеседі. Жүйенің маңызды қасиеті — иерархиялық құрылым: әр деңгей белгілі бір дербестікке ие бола отырып, тұтас мақсатқа қызмет етеді.

Егер бөлімшенің мақсаттары тұтас жүйенің мақсатымен үйлеспесе, жоғары деңгейдегі басқару түзету ықпалын енгізуі қажет.

Ашық және жабық жүйелер

Ашық жүйе

Сыртқы ортамен тығыз байланыста болады: энергия, материал, капитал және ақпарат алады, ал сыртқы ортаға өнім мен қызмет ұсынады. Ашық жүйе толықтай өзін-өзі қамтамасыз ете алмайды, өміршеңдігі сыртқы ресурстарға тәуелді.

Жабық жүйе

Нақты шекарасы бар, қоршаған орта ықпалына салыстырмалы түрде тәуелсіз. Дегенмен тәжірибеде ұйымдардың басым бөлігі — ашық жүйеге жақын.

Сыртқы орта: ұйымға әсер ететін факторлар

Ұйым жүйе ретінде сыртқы экономикалық, технологиялық, әлеуметтік, саяси-құқықтық және этикалық ортамен үздіксіз әрекеттеседі.

Сыртқы экономикалық орта

  • Капитал, негізгі қорлар (машина, ғимарат), тауар қорлары, кеңсе жабдықтары, қолма-қол ақша.
  • Жұмыс күші: қажетті мамандықтармен қамту.
  • Баға деңгейі және инфляция: өнімділік пен тұрақтылыққа ықпал етеді.
  • Кәсіпкерлер мен әкімдердің біліктілігі.
  • Үкіметтің қаржы және салық саясаты.
  • Сатып алушылар: тұтынушы талғамын білу және соған бейімделу.

Сыртқы технологиялық орта

Іскерлік белсенділік пен технология өзара тығыз байланысты. Ұйым өміршең болуы үшін технологиялық жаңалықтарды қадағалап, оларды өндіріс процесінде де, жұмыс тәсілдерін жетілдіруде де қолдануы қажет.

Сыртқы саяси-құқықтық орта

Саяси және заңды орта әлеуметтік сұраныстармен бірге өзгеріп отырады. Басқарушы бұл өзгерістерді ескеріп, тәуекелдерді алдын ала бағалауы тиіс.

Сыртқы этикалық орта

Қоғамда қабылданған жүріс-тұрыс стандарттары жиынтығы. Кейбір этикалық талаптар заңдармен бекітіледі, сондықтан оларды сақтау ұйым беделі мен тұрақтылығына тікелей әсер етеді.

Басқару субъектісі мен объектісі

Кез келген әлеуметтік-экономикалық жүйе екі өзара байланысты бөліктен тұрады:

Басқарылатын жүйе (объект)

Ретке келтіру мақсатында басқару ықпалы жүргізілетін объект: өндіріс, қызмет көрсету, бөлімшелердің жұмысы және т.б.

Басқарушы жүйе (субъект)

Техникалық құралдар мен басқару әдістерін пайдаланып мақсатты ықпал ететін органдар мен қызметкерлер жиынтығы.

Субъект пен объект тікелей (субъектіден объектіге) және кері (объектіден субъектіге) ақпарат арналары арқылы байланысады. Осы байланыс ұйымның жұмыс істеуі мен дамуын қамтамасыз етеді.

Өзін-өзі бақылау сұрақтары

  • Жүйенің тармақтарын (бөлімдерін) қалыптастырудың мәнін түсіндіріңіз.
  • Ашық және жабық жүйелердің ерекшеліктерін салыстырыңыз.
  • Менеджменттегі сыртқы және ішкі ортаға сипаттама беріңіз.
  • Кәсіпорынның басқару саясатын құрудың негізгі қадамдарын атаңыз.

Тақырып 3. Менеджмент ғылымының қалыптасуы және дамуы (үзінді)

Өндірісті басқарудың ғылыми негіздері XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында жүйелі түрде қалыптаса бастады. Ғылым мен техниканың дамуы өндірісті шоғырландыруды күшейтіп, басқаруды кәсіби қызмет ретінде қарастыруды талап етті. Менеджмент тарихы дәстүрлерді, концепцияларды, институттарды және практикалық әдістерді қамтиды: адамзат мыңдаған жылдар бойы еңбекті ұйымдастыру мен үйлестірудің тиімді жолдарын іздеді.

Үзінді бастапқы мәтінде аяқталмағандықтан, бұл бөлім мазмұны редакциялық түрде ықшамдалып берілді.

Әдебиеттер

  1. Ахметов Қ.Ғ. Менеджменттің негіздері (оқу құралы). Ақтөбе–Орал, 2005.
  2. Рахимбаев А.О., Сабатаева Б.О. Менеджмент. Алматы, 2006.
  3. Бельгебаев А.К., Рахимбаев А.Б. Менеджмент. Алматы, 2006.
  4. Бердалиев К. Менеджмент. Алматы, 2005.
  5. Рахметов Б.А. Персоналды басқару. Алматы, 2005.
  6. Виханский О.С., Наумов А.И. Менеджмент (оқулық). Мәскеу: Высшая школа, 1999.

Ескерту: Мәтін мазмұны оқу-әдістемелік мақсатта ықшамдалып, грамматикасы түзетіліп, құрылымы айқындалды. Терминдер сақталды және біріздендірілді.