ЖЕҢІЛ ӨНЕРКӘСІПКЕ БЕТБҰРЫС
Жеңіл өнеркәсіпті қайта жандандыруға бетбұрыс
Үкімет жеңіл өнеркәсіпті тығырықтан шығару үшін жаңа қадамдарға кірісті. Соның бір дәлелі — Алматыда өткен мамандандырылған халықаралық V орталықазиялық көрме аясында қабылданған шешімдер мен бастамалар. Көрмеге Германия, Иран, Италия, Франция, Қазақстан, Ресей, Беларусь, Қырғызстан сияқты елдерден елуге жуық компания қатысып, саладағы ықтимал серіктестік пен технологиялық алмасуға мүмкіндік туды.
Өтпелі кезеңдегі экономикалық дағдарыстар жеңіл өнеркәсіпке ауыр соққы болып тиді: бірқатар кәсіпорындар тоқтады немесе біржола жабылды. Алматыдағы “Жетісу”, Семейдегі “Большевичка”, Астанадағы М.Мәметова атындағы тігін фабрикалары соның мысалы ретінде жиі аталады.
Құлдыраудың салдары: импортқа тәуелді нарық
Жеңіл өнеркәсіптегі келеңсіздіктердің салдарынан кезінде ішкі жалпы өнімнің 15 пайызын құраған тігін және тоқыма саласының үлесі бүгінде 0,5 пайызға дейін төмендеді. Қазір күнделікті қажет киім-кешек, аяқ киім және өзге де жеңіл өнеркәсіп тауарларының басым бөлігі шетелден тасымалданады.
Нарықтағы көрініс
Қара базарда да, ірі сауда орталықтарында да импорттық киім-кешек басым. Кейбір сатушылар дүкен атауларын “Италиян киімі”, “Француз үйі”, “Еуропалық киім-кешек” деп жарнамалауға көшті.
Терең себеп
Сала өкілдерінің айтуынша, импорттың басымдығына заңсыз жеткізілетін арзан әрі сапасыз тауарлар да ықпал етеді. Бұл құбылыс әділетсіз бәсекені күшейтіп, отандық өндірушінің нарықтағы мүмкіндігін шектейді.
Тоқыма дәстүрі: тарих тереңіндегі тәжірибе
Ақиқатында, тоқыма мен тігін ісі қазақ даласында ерте дәуірлерден бастау алып, дамығаны жайлы деректер бар. Ғалым В. Юферев “Түркістанның мақта шаруашылығы” еңбегінде Тараз тұрғындары VII ғасырда мақтадан тоқылған киім өндірісін дамытып, оны шет аймақтарға саудалағанын жазады. Академик В. Бартольд X ғасырда қазіргі Шымкент маңынан сыртқы сауда үшін мақта шығарылғанын баяндайды.
Осындай тарихи әлеуеті бар өңірде жеңіл өнеркәсіптің құлдырауы — тек өндірістік мәселе емес, халықтың табыс көзіне, өңірлік дамуға және экономикалық қауіпсіздікке әсер ететін маңызды түйін.
Кластерлік тәсіл: мақтадан дайын өнімге дейін
Елде тоқыма саласын жандандыру үшін мақта кластерін құру және өндірісті кешенді дамыту міндеті қойылды. 2005 жылғы Жолдауда ауыл шаруашылығы шикізатын өндіру мен өңдеуде кластерлік бастамаларды іске асыру арқылы аграрлық өндірісті индустрияландыруға басымдық беру қажет екені атап өтілді.
Өңірлік база
Оңтүстік Қазақстан облысының 8 ауданында өсірілетін мақтаның әлеуетін толық пайдалану үшін кластерлік жүйе енгізіле бастады.
Бағдарлама талабы
2006–2008 жылдарға арналған бағдарламада өңір әкімдері пилоттық кластерлер мен мастер-жоспарларды әзірлеуі тиіс деген талап қойылды.
Нәтиже мысалы
Шымкенттегі “Қазақ-орыс тоқыма альянсы” қысқа уақытта ТМД кеңістігінде мақта талшығынан сұр кенеп шығаратын ірі өндіріске айналғаны айтылады.
Алдағы кезеңде бұл бағытқа инвестиция тарту күн тәртібінде тұр. Салыстыру үшін, Өзбекстанда жеңіл өнеркәсіпке құйылған инвестиция көлемі 800 миллион долларға жеткені аталады.
Сала алаңы: көрме мен конгресс берген серпін
Қазақстан Республикасы Жеңіл өнеркәсіп кәсіпкерлерінің ассоциациясы мен Индустрия және сауда министрлігінің бастамасымен Алматыда өткен V орталықазиялық көрме сала көкжиегін кеңейтетін бірқатар келіссөздер мен тәжірибе алмасуға жол ашты. Бұл шараларға 2,5 мыңнан астам маман қатысқаны көрсетіледі.
“Бұл көрме қазақстандық және шетелдік жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары үшін үлкен мүмкіндіктерге жол ашты”, — деп атап өтті көрме менеджері Галина Сафарова.
Көрме қарсаңында өткен II Тоқыма конгресі де мемлекеттік саясаттың бағытын айқындап, нақты жобаларды іске асыруға алғышарт жасағаны айтылды.
Өңірлік өнеркәсіп: 2007 жылғы көрсеткіштер
Есепті кезеңде облыста өнеркәсіп өнімін өндіру көлемінің өсім тенденциясы сақталғаны хабарланды. 2007 жылы 169,3 млрд теңгеге өнеркәсіп өнімі өндіріліп, нақты көлем индексі 2006 жылмен салыстырғанда 5,0%-ға артқан.
Құрылым және өсім
- Тау-кен өндіру (10,4%): өнім көлемі 22,7%-ға өсіп, 17,5 млрд теңге.
- Өңдеу өнеркәсібі (78,8%): нақты көлем индексі 103,4%, өнім көлемі 133,4 млрд теңге.
- Электр, газ, су (10,8%): 9,4%-ға өсіп, 18,4 млрд теңге.
Өнімдер бойынша өзгерістер
Өндіріс бірқатар бағытта айтарлықтай өскен: мырыш концентраты (+40,4%), қорғасын концентраты (+22,4%), цемент (+36,9%), трансформаторлар (+20,5%), электр қуаты (+13,9%), мақта маталары (+9,7%) және өзге өнімдер.
Сонымен қатар кейбір көрсеткіштер төмендегені көрсетілді: мақта талшығы (-23,6%), шұжық өнімдері (-23,3%), төмен вольтті аппаратуралар (-48,7%).
Өсу мен тәуекелдер
Өндірістің едәуір өсімі Отырар ауданында (2,1 есе), Түлкібас ауданында (124,9%) және Кентау қаласында (123,5%) байқалған. Ал Мақтаарал ауданында 10,2% төмендеу тіркелген. Кейбір кәсіпорындарда өнім көлемінің кемуі тапсырыстың азаюы, өткізу нарығының шектеулілігі және шикізат тапшылығымен түсіндірілді.
Инвестициялық жобалар және жұмыс орындары
2007 жылы облыс өнеркәсібінде 6 инвестициялық жоба іске асқаны айтылды (мақта өңдеу зауытының құрылысы, сүт өнімдерін өңдеу, күйдірілген қыш пен черепица өндірісі, макарон өндірісі, минералды су құю және кондитер өнімдері). Сол жылы 1721 жаңа жұмыс орны ашылған.
2008 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша сапа менеджменті жүйесі 52 кәсіпорында және 10 мекемеде енгізілгені көрсетілді.
Дағдарыстың түйіні: әділетсіз бәсеке және көлеңкелі импорт
Жеңіл өнеркәсіптің дағдарысы арнайы талқылаулардың да өзегіне айналды. Бір дөңгелек үстелде саланың негізгі мәселелері жан-жақты қарастырылды. Статистика бойынша, 2004–2006 жылдары елде шығарылған жалпы өнімнің небәрі 1%-ын отандық жеңіл өнеркәсіп өнімдері құраған.
Импорт үлесі
Ресми пікірлерде тоқыма бұйымдарының 80%-ы шетелден әкелінетіні айтылады. Аяқ киімнің 99%-ы импортқа тиесілі, оның елеулі бөлігі арзан сегменттен келетіні көрсетіледі.
Көлеңкелі нарық факторы
Сала өкілдері заңсыз әрі сапа құжаттарынсыз сатылатын тауарлар көп екенін, бұл отандық өндірушіге жағдайды қиындататынын алға тартады. Нарықтағы сапасыз және заңсыз импорттың жоғары үлесі көлеңкелі экономиканы ұлғайтады деген уәж айтылды.
Өндірушілердің сұранысы: жеңілдіктер және жаңғырту
Кәсіпкерлердің негізгі ұсыныстары — әділетсіз бәсекені тежейтін тиімді бақылау, сондай-ақ өндірісті дамыту үшін салықтық және шикізаттық жеңілдіктер қарастыру. Сонымен бірге кәсіпорындардың бәсекеге қабілетті болуы үшін қазіргі заманға сай жабдықпен қамтамасыз ету қажеттігі атап өтілді.
Алдағы қадам: техникалық бақылауды күшейту
Реттеуші тарап нарықтағы өнімдерге техникалық бақылау жүргізетін құрылымдардың жұмысын күшейту қажет деген шешім айтылғанын жеткізді. Бұл шаралардың нақты қалай және қандай мерзімде орындалатыны — уақыттың еншісіндегі мәселе.