Қазақша рефераттар

ШОҚАН ЖӘНЕ МУЗЫКА

Шоқан Уәлиханов және қазақ музыкасының өрлеуі

Музыка зерттеушілері мен өнер қайраткерлері Шоқан дәуірін қазақ халқының музыкалық мәдениеті гүлденген, халықтық музыкалық шығармашылық кәсіби (классикалық) деңгейге көтерілген кезең ретінде бағалайды. Дегенмен ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы музыка өнеріндегі демократиялық тенденциялардың кеңеюін бір топ ғалым орыс мәдениетінің ықпалымен түсіндірсе, енді біреулері бұл үдерісті төл топырағымызда ықылымнан қалыптасқан дәстүрлі өнердің табиғи жалғасы деп таниды.

Поэзия мен музыканың табиғи бірлігі

Қазақтардың музыкалық қабілетінің биіктігін көрсететін аңызды Шоқаннан жазып алған Г.Н. Потанин қазақ поэзиясы мен музыкасының байланысы туралы География қоғамының мәжілісінде нақты тұжырымдар айтқан. Кейінірек, шамамен 1855–1856 жылдары жазылған Шоқанның «Қазақ халық поэзиясының формалары» атты еңбегінде де музыканың поэзиямен сабақтастығы туралы ойлар ұшырасады.

Бізге толық жетпеген бұл зерттеуде Шоқан «Ер Көкше – Ер Қосай» мен «Орақ батыр» жырларынан мысал келтіріп, жырдың жалпы мазмұнын қара сөзбен баяндай отырып, басты кейіпкерлердің іс-әрекеті мен ой-толғамдарының өлеңмен, кейде қобыз сүйемелімен әндетіп жеткізілетінін жіктеп жазады. Осыдан шығатын қорытынды: поэзия мен музыканың тұтастығын Потанин мен А.В. Затаевичтен бұрын-ақ Шоқан байқап, пайымдаған.

«Ән қонған халық» туралы аңыз және оны түсіндіру

Музыка зерттеушілерінің ән туралы аңыздың Шоқан нұсқаларын сирек пайдаланып, көбіне Потаниннің (Шоқан әңгімелеуі бойынша жазылған) вариантын ұсынуы арнайы зерделеуді қажет етеді. Шоқанның бір нұсқасында аңыз былайша өрбиді:

«Ән әлемді шарлап жүріп, бірде Сырдың арғы бетіне, қарақалпақтар қонысына аялдапты. Өмірі естімеген, көрмеген қонақтың келгені жайлы хабар тез таралып, бақыт қонған ауылға сансыз жұрт жиналып, ғажайып қонақты күн батқаннан таң атқанша тыңдапты…»

Түйінінде: «Сырдың жоғары жағында алысырақ қоныстанған қырғыздар мен түркмендер түн ауа ғана жетіп, керемет әуеннің тек соңын тыңдап үлгірген», — деп тұжырымдайды.

Назар аударатын тұс

Бұл аңыз қазақ даласында музыканың қоғамдық құндылық ретіндегі беделін, сондай-ақ өнердің жылдам таралатын мәдени күш екенін айқын көрсетеді.

Қобыз, дәстүр сабақтастығы және өзгеріс

Шоқан қобызды домбыра ығыстыра бастаған дәуірдің куәгері ретінде түбірлі өзгерістерді қағазға түсіріп қалдырған. Ол ысқылы музыкалық аспап — қобызды «ойналуы өте күрделі, тартымды да әсерлі аспап» деп жоғары бағалайды.

Ғалым қобыз сүйемелімен айтылатын ескі жырлардың сирей бастағанына, жыр орындау өнерінің осы үлгісі мен қылқобыздың біртіндеп бақсының меншігіне айналғанына қынжылады. Сондай-ақ әйгілі суырыпсалма ақын әрі әнші Жанақтан кейін ата дәстүрдің көмескілене бастағанын атап өтеді.

Бақсылық «ойыны»: музыка, би және театрлық элементтер

Шоқан бақсылықтың шаман дінінің жұрағаты екенін ашып жаза отырып, «бақсылық болмысын» біржақты қарастырмайды. Керісінше, бақсы «ойынын» халықтың музыкалық мәдениетінің көне түрлерінің бірі ретінде бағалайды.

Ол бақсылық «ойынындағы» әншілік, бишілік және театрлық элементтерді жан-жақты талдап, олардың болмысын терең ашуды мақсат етеді. Сонымен бірге, «Тәңір (Құдай)» еңбегінде Қорқытты қобызға алғаш тіл бітірген ақыл-ой алыбы, өнер атаулының өрісін кеңейткен тұлға ретінде танытады.

«Қазақ музыканттары» қолжазбасы: құнды дерек пен жұмбақ ишара

Шоқанның «Қазақ музыканттары» атты суретті туындысы әлі де жұмбақтығы басым мұралардың бірі. Араб әліпбиімен ана тілімізде жазылған түсіндірмелеріне қарағанда, бұл материал қазақ музыкасының тарихын зерттеушілерге маңызды дерек ұсына алады.

Қолжазбада ХІХ ғасырдың орта шенінде өмір сүрген алты бірдей өнерпаздың қаламұшпен салынған бейнесі беріледі. Олардың қатарында Шоқанға көптеген күйлер орындап берген әйгілі қобызшы Қанқожа Уәлиханов та аталады.

Бейнелердің ықтимал сипаттамалары

Қанқожа Уәлиханов

Қағаздың оң шетінде бейнеленген. Шоқанға көптеген күйлер орындап берген әйгілі қобызшы ретінде көрсетіледі.

«Досжан»

Дөңгелек малақай киген, назарын алысқа салған кескін. Қазақша анықтамасында «Досжан» деп жазылған. Оның «Балбырауын», «Ала байрақ», «Суға кетті Ер Қотан» секілді күйлері белгілі делінеді.

Жанақ болуы мүмкін бейне

Қобыз тартып отырған күйші: алабажақ шапан, Қарқаралы қазақтарына тән үш құлақты тымақ. Белгілер оны әйгілі әнші Жанақ болуы ықтимал деген ойға жетелейді.

Беймәлім музыкант

Ортада ат жақты, қаба сақалды адам қобыз сарынын тыңдап отырғандай кескінделген.

Келіншек бейнесі

Етек-жеңі кең жібек көйлекті әйел тұтас тұлғасымен берілген. Бұл өнерге сусындап тұрған ақын қыз Ажар болуы мүмкін деген жорамал айтылады.

Деректің мәні

Академик Әлкей Марғұланның тарқатуынша, бұл парақтағы жазбалар мен суреттер бір-бірін толықтырып, орындаушылар репертуары туралы жүйелі түсінік береді.

Қобыз күйлерінің тізімі (қолжазбадағы дерек бойынша)

Қолжазбада: «Қобыздың күйлері, Қанқожа сұлтанның тартқаны» деген анықтама берілген. Тізімде он төрт күй аталады:

  1. Тәңір би.
  2. Байсал Уақ-Сары батырдың сыбызғыда тартқаны.
  3. Қанқожаның басқаны.
  4. Бағаналы Балақай бақсының сарыны (Қорқыт күй).
  5. Суға кетті Ер Қотан.
  6. Балбырауын.
  7. Ала байрақ.
  8. Қызыл қайың.
  9. Тарғыл бұқа.
  10. Шығыт жібі бес бармақ.
  11. Тайлақбайдың сыбызғыдан тартқан күйі — «Қыз жылатқандай».
  12. Қапыда өткен қарбалас (Айырылысқанда).
  13. Баутанның қос баспасы.
  14. Ер шегедей еткейсің.

Пайдаланылған әдебиеттер

  • Тасмағанбетов И.Т., Құдабаев А., Дүйсебайұлы Е. Дала даналары. Алматы: Қазақстан даму институты, 2001.
  • Мұқтарұлы С. Шоқан және өнер. Алматы, 1985.
  • «Әлемдік биікке шарықтаған жас Шоқан». Ұлағат, 2005, №6, 3-бет.
  • Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. Оқу құралы. Алматы: Қазақ университеті, 2001.
  • Егемен Қазақстан, 2005, №6, 5-бет.
  • Қазақ Совет Энциклопедиясы. 11-том, 275–282-беттер.

Ескертпе

Берілген бастапқы мәтінде тіркеу формасы мен байланыс деректері (мекенжайлар, телефон нөмірлері, оқу тобы, жетекші туралы мәліметтер) көрсетілген. Құпиялық пен этикалық талаптарға сай, бұл блог нұсқасында жеке деректер жарияланбады.