Когнитивті лингвистика

Когнитивті лингвистиканы жоғары оқу орындарында оқыту — уақыт талабы мен қоғам қажеттілігінен туындайтын өзекті мәселелердің бірі. Пәнді жеке курс ретінде оқытудың басты мақсаты — тіл білімінің түрлі салаларын меңгерген, сондай-ақ бірнеше дәстүрлі ғылымдарды тоғыстыратын жаңа бағыттардың теориялық негіздерімен қаруланған тілші мамандар даярлау.

Когнитивті лингвистика тіл арқылы қоршаған ортаны, адам болмысын, қоғамдық құбылыстарды және жаратылысты танып-білудің ғылыми-теориялық негіздерін қарастырады. Осы арқылы ол тіл біліміндегі танымдық бағыттарды әр қырынан дәлелдеп, адамның таным процесіне қатысты білімін тереңдетеді.

Қазіргі лингвистика дамуы антропоцентристік бағыттағы семантикалық зерттеулердің тереңдеуімен сипатталады. Бұл бағыттың негізгі мақсаты — тілдік субъектінің дүниетаным ерекшеліктерінің тілдің барлық деңгейлерінде қалай көрінетінін анықтау. Сондықтан тіл құбылыстарын түсіндіруде кешенді әрі көпсалалы тәсілдің маңызы артып отыр.

Ұлттық мәдениет, болмыс, таным, дін секілді ұғымдарды тоғыстыратын тілді тек ішкі заңдылықтарымен шектеу жеткіліксіз. Осы қажеттілік этнолингвистика, когнитивтік лингвистика, психолингвистика, лингвомәдениеттану сияқты салалардың қалыптасуына негіз болды. Аталған салалардың өзара ықпалдастығы тілдің құрылымдық және функционалдық қырларын тұтастай сипаттауға мүмкіндік береді.

«Когнитивтік» атауы ағылшын тіліндегі cognition (білім, танып-білу) ұғымымен байланысты. Психикалық процестердің өтуін басқаратын білімдер жүйесінің құрылымы когнитивтік құрылым ретінде сипатталады. Тіл мен ойлаудың, тіл мен танымның арақатысы адамның құндылықтарды игеруі мен тәжірибені жинақтауына тікелей ықпал етеді.

Танымдық тіл білімі көбіне тілдің танымдық сипатын зерттейтін антропоцентристік бағыттағы ірі сала ретінде қарастырылады. Оның негізгі нысандары: таным мен ақыл, ой мен сана, тіл мен таным, тіл мен ой.

Когнитивтік зерттеулер әр ұлттың дүниені тіл арқылы әртүрлі бейнелейтінін дәлелдейді. Бұл жерде тіл тек ақпаратты жеткізу құралы ғана емес, қоршаған ортаны қабылдау тәсілдерін де қалыптастыратын тетік ретінде көрінеді.

Танымдық үлгі жүйесінде тіл білімі тілдік категориялар мен бірліктердің қоршаған дүниені қабылдау үдерістерімен қалай байланысатынын зерттейді. Бұл тұрғыдан тіл — тек «айтылатын ойдың қабы» емес, адамның ішкі әлемі мен білім құрылымдарын танытатын негізгі арна.

Ақпараттың ішкі өңдеуге түсуі, яғни адамның ментальды табиғаты мен ойлау механизмдері — когнитивтік ғылымның маңызды нысаны. Осыдан өрбитін «әлемнің санадағы көрінісі тілде қалай бейнеленеді?» деген сұрақ В. фон Гумбольдт, А.А. Потебня, Н. Хомский, Г. Гадамер сияқты зерттеушілердің еңбектерінде әр қырынан талданған.

Танымдық ғылымның бастаулары көне дәуірлерден көрінеді: таным мен ақылдың табиғаты, олардың өзара байланысы ерте заманнан-ақ пікірталас тудырған. Бұл бағыттың классикалық өзегі — тіл мен ойлау мәселесі.

Платонның «Кратил» диалогында тілдің танымдық құрал ретіндегі қызметі алғашқылардың бірі болып философиялық тұрғыда талданады. Сондай-ақ үнді философиясында (Анандавардхана ілімі), қытай ойлау дәстүрінде (Конфуций ілімі, «И Чинг» концепциясы), мұсылмандық қайта өрлеу кезеңінде (Абу Хайан пікірлері) тіл мен ойлау арақатынасы әртүрлі қисындармен пайымдалған.

Кейінгі кезеңдерде бұл мәселе Лейбниц, И. Кант, Г. Фреге еңбектерінде жалғасын тапты. Демек, тілдің танымдық қызметі туралы сұрақтар бүгінгі когнитивтік ғылымда да маңызын жоғалтқан жоқ; керісінше, интенционалдық, тіл логикасы, мәдениетаралық таным сияқты ұғымдармен толығып, жаңа деңгейде зерттелуде.

XX ғасырдың соңына қарай Еуропа мен АҚШ-та когнитивтік ғылымның теориялық бағыттары жетіліп, көптеген іргелі еңбектер жарық көрді. Зерттеушілер тілдің «әлемнің тілдік бейнесін» құрастырудағы қызметіне ерекше мән берді.

Когнитивтік бағытта жады, түсіну, күту, қызығушылық сияқты категориялар да жүйелі түрде қарастырылды. Бұл зерттеулер танымдық операциялардың қалай іске асатынын және білімнің ұйымдасуын сипаттайтын теориялық бірліктерді қалыптастыруға ықпал етті.

Н. Хомский ұсынған генеративті грамматика идеялары тілдік құрылымдарды модельдеуге ықпал етіп, кейінгі зерттеулерге бағдар берді. Ал ментальды кеңістік теориялары когнитивтік бағытты дәстүрлі логика және прагматика мәселелерімен сабақтастыруға жол ашты.

Халықтың болмысы, тіршілігі, мәдениеті және таным-түсінігінің терең қабаттары ұлттық өмірдің айнасы саналатын тіл арқылы көрінеді. Тілді танымдық тұрғыда зерттеу — бүгінгі лингвистиканың қарқынды дамып келе жатқан бағыттарының бірі.

Адам әлем бейнесін қалай таниды? Ұлт дүниеге көзқарасы негізінде ментальды үлгілер қалай қалыптасады? Осындай сұрақтар когнитивтік лингвистиканың зерттеу кеңістігінде қарастырылады.

Когнитивтік лингвистиканың өзегінде тіл мен адам санасын, тіл мен таным жүйесін біртұтас құбылыс ретінде қарастыру қағидасы жатыр. Ол тілдік білімді адам миының жемісі ретінде бағалап, оны күрделі құрылым әрі жүйе ретінде кешенді сипаттауға бағытталады.

Когнитивтік ғылым термині алғашында ақпаратты қабылдау, сұрыптау, есте сақтау және қажет жағдайда қолдану үдерістерін сипаттау үшін қолданылды. Кейін бұл ұғым адамның миында білімнің қалыптасуы мен толығуын зерттейтін пәнаралық ғылыми өрісті белгілеуге айналды.