АРАЛАС ЭКОНОМИКА
Өзгерістердің әлеуметтік-экономикалық табиғаты
Ірі өнеркәсіптің бір сатыдан келесі сатыға ауысуына түрткі болатын өндіргіш күштердің өсуі адамзат қоғамының әлеуметтік-экономикалық дамуының терең қабаттарында елеулі өзгерістер туғызады. Бұл құбылыстарды байқаған бірқатар ресейлік ғалымдар соғыстан кейінгі кезеңге тән үрдісті былайша тұжырымдады: адамзаттық құрылымдардың қарқынды күшеюі өркениеттің жаңа түріне өтудің белгісі болуы мүмкін; ол экономикалық тиімділікті терең түсінуді ізгілік қағидаларымен ұштастыруға бағытталады.
Мұндай қойылым қазіргі әлемдегі өзгерістердің мәнін мойындайды. Дегенмен өзгерістерді сипаттағанда қоғамдық өндіріс түріндегі өзгерісті назардан тыс қалдыруға болмайды: бұл жай ғана ұсақ түзету емес, өзге мазмұнға және өзге жағдайға ауысу.
Екі қарама-қарсы үрдістің қатар жүруі
Машиналарды енгізу, ірі өнеркәсіптің қалыптасуы және қоғамдық өндірістің индустриялануы капитализм шеңберінде ұжымдық өндірістің объективті түрде пайда болуына жағдай жасады. Нәтижесінде машинаға сүйенген қоғамдық өндіріс өз бойында бір-біріне қарама-қарсы екі үрдісті біріктіреді:
- кәсіпорындар мен өндіріс салаларының оқшаулануы;
- олардың өзара байланыстылығы мен бір-біріне тәуелділігінің күшеюі.
Өтпелі сипат және аралас экономика
Тауарлы өндірістегі ұжымдық қатынастар немесе ұжымдық өндірістегі тауарлы қатынастар қоғамдық өндірістің бір түрінен екіншісіне ауысуын білдіретін өтпелі жағдайды көрсетеді. Осындай жағдай нарықтық қатынастар дамуының жаңа сатысын — аралас экономиканы туғызады.
Түйін: Аралас экономика — тауарлы өндірістің ішінен ұжымдық өндіріс қалыптасып, бір жүйенің заңдылықтары екіншісіне айналатын кеңістік. Мұндағы ерекшелік — тауарлы өндіріс заңдылықтарына сүйенген ұжымдық өндіріс заңдылықтарының әрекет ету сипатында.
Экономикалық қатынастардың табиғи-тарихи дамуы меншік формаларының әртүрлілігін біріктіреді: шаруашылық жүргізудің бір тәсілі уақыт өте табиғи түрде екіншісіне ауысып отырады.
Қате түсіндірулерге түзету
Аралас экономиканы «мемлекет жеке кәсіпкерлердің ісіне араласқандықтан пайда болатын кедергі» деп түсіндіру дұрыс емес. Бұл құбылысты көпукладтылықпен теңестіру де жаңсақ: әртүрлі укладтар әртүрлі дамыған өндіріс әдістерінде қатар өмір сүре алады.
Мысалы, дамыған капитализм жағдайында феодалдық жер пайдалану қалдықтары немесе ұсақ тауарлы шаруашылықтың элементтері сақталуы мүмкін. Алайда мұндай қалдықтардың болуы капиталистік өндірістік қатынастардың негізіне аралас экономиканы «қосып қоюмен» тең емес. Тауарлы өндіріс капитализмді тудырғаны сияқты, аралас экономика да тауарлы өндірістің ішкі эволюциясының нәтижесі ретінде түсіндірілуі керек — керісінше емес.
Аралас экономиканы «формациядан тыс» құбылыс деп қарау да күмәнді. Егер бұл құбылыс капитализм де емес, социализм де емес деген пайымға ғана тірелсе, онда ол қоғамдық дамудың нақты процестерін ашып көрсете алмайды.
Нені нақтылап алу маңызды?
Қазіргі қоғам дамуының объективті процестерін талдау мына қорытындыға әкеледі: бүгінгі экономикалық құрылыс көбіне аралас экономиканы сипаттайды, яғни бұрынғы жүйенің қойнауында пайда болған қоғамдық шаруашылық жүргізудің жаңа түрін көрсетеді. Алғашында бұл құбылыс сыртқы көріністер арқылы байқалып, экономистерді аралас экономика туралы айтуға, кейінірек теориялық талдау жасауға итермеледі.
Аралас экономика ең үстірт қабатты емес, қатынастардың ең терең деңгейін сипаттайды: ол мемлекет пен бизнес арасындағы байланыстарды ғана емес, укладтардың жай қатар өмір сүруін де емес, тіпті формациялар арасындағы шекараны да емес — бір қоғамдық өндіріс түрінің екіншісімен ауысу қатынастарын жинақтайды.
Мұнда ешкімді және ештеңені күшпен ығыстыру логикасы жоқ: эволюция табиғи жолмен жүреді. Жаңасы біртіндеп қалыптасып, бұрынғы элементтер қоғамдық өндірістің өз ішкі «ескертпелерімен» өзгеріп отырады. Оның «өтпелілігі» жаңа өндіріс әдісінің пісіп-жетілуімен байланысты, бірақ бұл міндетті түрде бір өндіріс әдісінен екіншісіне өтудің аяқталған кезеңі дегенді білдірмейді.
Аралас экономика мен өтпелі экономиканың айырмасы
Аралас экономиканы өтпелі экономикамен шатастырмау керек. Өтпелі экономика, әдетте, формациялық даму деңгейін және қайта құрудың ұйымдастырылған сипатын көрсетеді. Сондықтан әртүрлі елдердің қазіргі экономикасын аралас экономика деп сипаттауға болғанымен, АҚШ немесе Германия (ФРГ) экономикасын өтпелі деп атау орынды емес.
Бұл елдерде тауарлы және ұжымдық қатынастардың заңдылықтары тоғысқанымен, «туып келе жатқан» жаңа қоғамдық-экономикалық құрылыстың дербес экономикалық укладтары айқын көрінбейді. Сол себепті оларды өтпелі экономика ретінде анықтау дәл болмайды.
Ескерту: Жаңа экономикалық жүйенің алғышарттары мен жаңа жүйенің өзі кейде бір-бірінен тәуелсіз дамитын «эмбрион» тәрізді көрінуі мүмкін — бұл зерттеліп отырған құбылысты атау мен өлшеуді күрделендіреді.
Аралас экономиканың негізгі белгілері
Ғылыми әдебиетте аралас экономиканың белгілері монополистік капитализмнің, индустриялық қоғамның немесе өзге концепциялардың сипаттары ретінде әртүрлі түсіндіріліп келді. Дегенмен бұл алғышарттар аралас экономика ұғымын нақтылауға мүмкіндік береді.
1) Тауарлы және ұжымдық өндірістің қатар болуы
Аралас экономика қоғамдық өндірісте тауарлы және ұжымдық өндірістің бірге өмір сүруін, оларға тән заңдар, заңдылықтар мен қатынастардың бір мезгілде әрекет етуін сипаттайды.
2) Құн заңы мен жоспарлылықтың қатар әрекеті
Аралас экономика нақты экономикалық шындықта құн заңы мен жоспарлылық принциптерінің модификацияланған түрде қатар жүруін білдіреді. Дж. Гэлбрейт нарықтық қатынастардың белгілі бір деңгейде жоспарлау арқылы өзгертілуі қажеттігін атап өткен.
Ч. Макмиллан Линдбломның пікірін келтіреді: дәстүрлі теорияның ірі қателіктерінің бірі — нарықтық экономикадағы өндірісті дамытудың бірден-бір мүддесі сатып алу мен сату қатынастары деп қарастыру. Мұндай күмәнді негізде өндіріс жүйесі тұрақты қызмет ете алмайды; дамуы үшін мемлекеттік реттеу қажет.
3) Мемлекеттік реттеудің күшеюі
Аралас экономиканың алғашқы көріністерінің бірі — экономиканы реттеуге мемлекеттің араласуы. Бұл, ең алдымен, мемлекеттің экономикалық қызметінің кеңеюінен көрінеді: сұранысты ынталандыру, салық арқылы инвестицияны ынталандыру, амортизацияны жеделдету және басқа шаралар.
4) Мемлекет пен бизнестің өзара байланысы
Бұл байланыс тікелей қатынастармен ғана шектелмейді. Әртүрлі өнеркәсіп, сауда және саяси топтардың мүддесін білдіретін аралық буындар қоғамдық өндірісті өзара тәуелді тетіктер және саяси лоббизм арқылы реттеуге қатысады.
5) Мемлекеттік меншіктің рөлі
Аралас экономиканың басты белгілерінің бірі — мемлекеттік меншік. Кейбір салаларда жеке сектордың мүмкіндігі шектеулі: әсіресе теміржол транспорты, атом энергетикасы, ғарыш техникасын игеру сияқты бағыттарда. Бұл салалар ірі қаржыны ғана емес, қоғамның жинақталған күш-жігерін қажет етеді әрі басқа салаларға тікелей ықпал етеді.
Мемлекеттік меншіктің пайда болуы тауар қатынастарына жаңа серпін әкеліп, ұжымдық өндірістің басымдығын айқындайды.
6) Меншіктің көптүрлілігі
Аралас экономикаға меншіктің көптүрлілігі тән: жеке-дара және ұжымдық меншік негізгі тірек болып, меншік түрлерінің жаңаша комбинацияларының пайда болуына ықпал етеді.
7) Құндық және жоспарлылық тұтқалар арқылы реттеу
Реттеу құндық және жоспарлылық тетіктер арқылы жүзеге асады. Оларды мемлекеттік және басқа да органдар қолданады: кейбірі кеңес беру, кейбірі консультациялық немесе зерттеу сипатында қызмет етеді.
Мысалы, Жапонияда өнеркәсіптік саясатты үйлестіруге қатысатын құрылымдар стратегиялық жоспарлау қағидаларына сүйеніп, «тұрақтандыру саясатын» жүргізеді: салық, ақша-несие және сауда құралдары экономикалық белсенділікті реттеу үшін қолданылады. Сонымен қатар бүкіл экономика үшін ұзақ мерзімді индустриялық құрылымдар әзірленеді; олар әлем экономикасында әрекет ететін нарықтық күштерді ескере отырып қалыптастырылады.
Ұйымдастыру мен басқарудың күшеюі
Аралас экономиканың маңызды қыры — микро және макро деңгейлерде экономикалық процестерді ұйымдастыру мен басқару рөлінің артуы. Ұйымдастыру қатынастарының күшеюі тек техникалық себептермен шектелмейді; ең алдымен, ол экономикалық процестердің ішкі эволюциясы мен олардың туындататын салдарларынан туындайды.
Қорытынды логика
Өндіргіш күштердің өсуі өндірісті ұйымдастырудың жаңа формаларын қажет етеді; сол қажеттілік нарықтық механизмдерді толық ығыстырмай, оларды жоспарлылық тетіктерімен ұштастырады. Осы тоғысқан кеңістікте аралас экономика қоғамдық өндірістің жаңаша сапасын білдіретін құбылыс ретінде көрінеді.