Бейімбет Майлин
Өмірбаяны және қалыптасу ортасы
Бейімбет Майлин (1896, Қостанай облысы, Таран ауданы — 1937) — жазушы, қазақ әдебиетінің негізін салушылардың бірі. Әкесі Жармағамбет те, атасы Майлы да кедей адамдар болған. Жастай жетім қалған Бейімбет анасы Құлғизар мен әжесі Бойдастың тәрбиесінде өседі.
Әжесі Бойдас — сөзі жүйрік, орайы келгенде өлең шығарып жіберетін ділмар жан. Бұл шаңырақта ақындар мен жыршылар жиі қонақ болып, түн ұзақ дастан айтылып, суырыпсалма айтыстар өтіп, өлең-жыр үзілмеген. Шығыс қиссаларын жақсы көретін әжесі Бейімбет ауыл молдасынан хат таныған соң, оған түнге дейін жыр-дастандарды оқытып, өзі тыңдап отыратын болған. Осындай орта жас Майлиннің сөз өнеріне жақын болуына, әдебиет жолын таңдауға ықпал етті.
Білім жолы және алғашқы жарияланымдар
Оқу орындары
- Алғашқы сауат: ауыл молдасы
- Арғынбай қажы медресесі (шамамен 2 жыл)
- Троицк: «Уазифа» мектебі (1913)
- Уфа: «Ғалия» медресесі
Әдеби орта
Медреседе оқып жүргенде татардың белгілі қаламгерлері Ғалымжан Ибрагимов, Мәжит Ғафури сияқты жазушылармен танысады. Осы орта оның әдеби талғамын кеңейтіп, шығармашылыққа ертерек араласуына жол ашты.
«Садақ» қолжазба журналына белсене қатысып, алғашқы прозалық туындысы «Шұғаның белгісі» әңгімесін жариялайды. Өлеңдері «Айқап» журналында және басқа басылымдарда жарық көре бастайды.
Осы жылдары Майлин қазақ, татар, башқұрт, орыс әдебиеттерімен кеңірек танысып, әдеби сауатын тереңдетеді. Денсаулығына байланысты медресені толық аяқтай алмай, 1916–1921 жылдары ауылда бала оқытып, мұғалімдікпен айналысады.
Қызметі, баспасөз және шығармашылық белестер
1916–1921: ауылдағы ұстаздық және өлең
Бұл кезеңде 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысына арналған, сондай-ақ төңкерістен кейінгі қазақ ауылының тұрмысын суреттейтін бірқатар өлеңдер жазады.
1922–1923: «Еңбекші қазақ» газеті
1922–1923 жылдары Орынборда шығып тұрған «Еңбекші қазақ» газетіне қызметке келеді. Газетте редактор болып істеген белгілі революционер ақын Сәкен Сейфуллиннің қарамағында жұмыс істеуі Майлиннің шығармашылық бағытына ықпал етіп, еңбекші таптың саяси мүддесін қозғайтын өлеңдер жаза бастайды.
Осы басылым бетінде өлеңдері мен әңгімелері жиі жарияланып, «Шұғаның белгісі» қайта өңделіп, «Қызыл Қазақстан» журналында басылады.
1923–1925: «Ауыл» газеті және повесть
1923–1925 жылдары Қостанайда шыққан «Ауыл» газетінде жұмыс істейді. Осы кезеңде «Раушан — коммунист» повесі жазылады.
1934–1937: «Қазақ әдебиеті» газеті
1934–1937 жылдары «Қазақ әдебиеті» газетінің редакторы болады. 1937 жылы «халық жауы» деген жаламен ұсталып, 1938 жылдың 25 ақпанында атылып кетеді.
Майлин қысқа ғұмырында аса өнімді еңбек етіп, елуге тарта кітап шығарды. Оның шығармаларында қазақ кедейінің мінез-құлқы, тұрмыс-тіршілігі, арман-мүддесі бұрын-соңды болмаған деңгейде жан-жақты әрі терең суреттеліп, өміршең типтік бейнелер жасалды.
Поэзиясының өзегі: тақырыптар мен бейнелер
Ерте кезең: әлеуметтік теңсіздік
Ақындық жолы 1912 жылы жазылған «Мұсылмандық белгісі» өлеңінен басталады. Төңкеріске дейінгі көп өлеңдерінде ауылдың ауыр тұрмысы мен әлеуметтік теңсіздік жырланды («Мұқтаждық», «Мал», «Байлыққа»).
1916: халықтық сарынның күшеюі
1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс Майлин шығармашылығындағы халықтық сипаттың айқындала түсуіне әсер етеді. «Қанды тұман» өлеңінде қараңғылық құрсауындағы қалың елдің аянышты халі суреттеледі.
Жаңа заман лебі: ауыл өміріндегі өзгеріс
Ақын шығармашылығында ұлт-азаттық, ағартушылық, демократиялық сарындар орнығып, жаңа белестерге бет алды. «Кедей», «Жауыз кім?», «Кедейге», «Құтты болсын», «Мейрамың», «Бүгін», «Гүлденсе ауыл — гүлденеміз бәріміз», «Коллективтің жырын айт» сияқты өлеңдерінде жаңа дәуір әкелген ауылдағы өзгерістер мен ел тұрмысын зор шабытпен жырға қосты.
Мырқымбай бейнесі: типтік тұлға
Майлин поэзиясындағы Мырқымбай — ХХ ғасырдың 20-жылдарындағы қазақ кедейінің типтік бейнесін жасау жолындағы үлкен табыс. Ол өтпелі дәуірдегі ауыл кедейінің өмірінде болған өзгерістерді оның сана-сезімі, мінез-құлқы, іс-әрекеті, тұрмыс-тіршілігі арқылы шынайы танытатын жинақталған тұлға ретінде сомдалды.
Мырқымбай ақынның жиырма шақты өлеңінде және екі поэмасында бірде басты, бірде қосымша кейіпкер болып көрінеді. Мұндай типтік дәрежеге көтерілген бейненің қазақ әдебиетінде сирек кездесуі — Майлин шеберлігінің айғағы.
Әйел теңдігі тақырыбы
Ескі салтқа қарсылық
«Қыздың сәлемі», «Қашқын келіншек», «Ақсуаттың жанында» сияқты өлеңдерінде ескі салтқа телінген қазақ қыздарының аянышты тағдыры бейнеленеді.
Теңдік пен жаңа өмір
«Азат әйел», «Ғазиза», «Шал мен қыз», «Ажар» өлеңдерінде жаңа заманда теңдікке жетіп, бақытты өмір сүре бастаған жастардың үні естіледі.