ЖЕРГЕ ОРНАЛАСТЫРУ ҮҒЫМЫ
Жер қатынастары мен жерге орналастырудағы жаңа шындық
Соңғы онжылдықта Қазақстан Республикасындағы жер қатынастарының құрылымы, сондай-ақ жерге орналастырудың өндірістік және құқықтық процестері түбегейлі өзгерді. Жаңа шаруашылық құрылымдарының аумақтары мен межелері көп жағдайда жобасыз, қарапайым техникалық тәсілдермен белгіленіп келді.
1990-жылдардағы дағдарыс салдарынан ішкішаруашылық жерге орналастыру жобалары сұраныссыз қалды. Ауыл шаруашылығы айналымынан үлкен көлемдегі жерлер шығарылып, босалқы жерлер санатына ауыстырылды; ауыспалы егістер сақталмай, жалпы жер пайдаланудың жүйелілігі бұзылды.
Бүгінгі күн тәртібінде осы кемшіліктерді жою, жер қатынастарын және жерге орналастыруды жаңа деңгейге көтеру — кейінге қалдырмайтын міндет.
Негізгі мәселе
Межелердің жобасыз бекітілуі, ауыспалы егістің бұзылуы, жерді пайдалану тәртібінің әлсіреуі.
Салдары
Ауыл шаруашылығы алаптарының қысқаруы, босалқы жерлердің ұлғаюы, өндірістік тиімділіктің төмендеуі.
Қажет қадам
Жерге орналастыруды құқықтық, инженерлік-экономикалық және экологиялық өлшемдермен жаңғырту.
Қазіргі жерге орналастыру: ғылыми анықтама және мазмұн
Жерге орналастырудың тәжірибесін, мақсат-міндеттерін және қазіргі мен жақын болашақтағы мазмұнын талдай отырып, мынадай ғылыми анықтама беруге болады:
Қазіргі жерге орналастыру — еңбектің жоғары әлеуметтік-экономикалық тиімділігін және экологиялық тұрғыдан қауіпсіз қоршаған ортаны қамтамасыз ету мақсатында жер заңдарын жүзеге асыруға, жер қатынастарын реттеуге, әртүрлі шаруашылық жүргізу формаларының дамуына тең әрі қолайлы жағдай жасауға, жерді аса маңызды табиғи ресурс және өндіріс құралы ретінде ұтымды пайдалануға және қорғауға бағытталған шаралар жүйесі.
Бұл күрделі анықтама жерге орналастыруды инженерлік-экономикалық, техникалық, ұйымдастыру-шаруашылық және құқықтық шаралар кешені ретінде сипаттайды. Сондай-ақ ол жер мен онымен ажырамас байланыстағы өндіріс құралдарын реттеуге қатысты басқа инженерлік-экономикалық кешендермен өзара байланысын ашып көрсетеді.
Түсініктің негізгі құрамдас бөліктері
- Жерге орналастыру — жеке дара әрекет емес, шаралар жүйесі.
- Мемлекеттік шаралар жүйесі: нәтижесінде заң негізінде қалыптасатын территориялық реттілік формалары міндетті түрде орындалуға тиіс.
-
Мемлекеттік құрал ретінде жерге орналастыру:
біріншіден — жер қатынастарын реттеуге, жер иеленушіліктер мен жер пайдаланушылықтар жүйесін қалыптастыруға және үнемі жетілдіруге;
екіншіден — жерді ұтымды пайдалануды ұйымдастыруға және оны ысыраптан, ұқыпсыздықтан, табиғи теріс құбылыстар мен антропогендік ықпалдардан қорғауға бағытталады. - Түпкі мақсат — әрбір жер учаскесінің өндіріс құралы және аса маңызды табиғи ресурс ретіндегі пайдалану тиімділігін арттыру.
Жерге орналастырудың «үшқырлы призмасы»: техника, экономика, құқық
Өткен ғасырдың 40–70 жылдары жерге орналастыру ғылыми мектебін басқарған академик С. А. Удачин жерге орналастыруды «техника мен құқықтың экономика арқылы сынатын үшқырлы призмасына» теңеген.
Шынында да, жерге орналастыру экономикалық тиімділікті арттыруға бағытталады, бірақ бұл мақсат геодезиялық және өзге техникалық тәсілдерге сүйене отырып инженерлік жобаларды әзірлеу, болжаулар жасау арқылы іске асады. Ал олардың барлығы құқықтық негізге — заңдар мен нормативтік актілерге — міндетті түрде сүйенеді.
Соңғы уақытта экологиялық жағдайдың күрделенуіне байланысты экологиялық тұрғыдан қауіпсіз технологияларды қолдану және алаптардың құрамын ғылыми негізде қалыптастыру қажеттілігі күшейді. Бұл жерде ландшафт қасиеттерін ескеру ерекше маңызды. Сондықтан Удачин сипаттамасына экология ұғымын қосып қарастыру орынды.
Инженерлік-техникалық қыры
Геодезиялық өлшеулер, жобалау, межелеу, сызықтық контурларды (жол, канал және т.б.) белгілеу, болжамдар әзірлеу.
Құқықтық-экономикалық қыры
Заңнаманы іске асыру, жер қатынастарын реттеу, жер пайдаланудың тиімді моделін құру және оны үздіксіз жетілдіру.
Объект, тақырып және нақты нәтижелер
Жерге орналастырудың объектілері ретінде республиканың, облыстардың, аудандардың, қалалардың және басқа елді мекендердің территориялары, ең алдымен ауыл шаруашылығы және ауыл шаруашылығы емес кәсіпорындардың жер иеленушіліктері мен жер пайдаланушылықтары, сондай-ақ жеке алаптар мен учаскелер қарастырылады.
Жерге орналастырудың тақырыбы мен нақты нәтижелері — экономикалық тұрғыдан тиімді, экологиялық тұрғыдан қолайлы шекаралар мен аудандарды, орналасуды және территориялық реттілікті айқындау.
Нәтижелер қандай түрде көрінеді?
Жер санаттары мен аумақтар
Жер категорияларының құрылымы, өндірістік бөлімшелер мен әкімшілік аумақтардың территориялық реттілігі.
Алаптар мен танаптар
Ауыспалы егістіктер мен танаптар, ауыспалы шабындықтар мен жайылымдар, жеміс-жидек көшеттері кварталдары.
Сызықтық контурлар
Жолдар, каналдар және өзге инфрақұрылым элементтерінің межелері мен орналасуы.
Жерге орналастырудың экологиялық-экономикалық мәні
Жерді халық шаруашылығы салаларының мұқтаждықтарына бөлу және соған байланысты ауыл шаруашылығы алаптарының көлемі үнемі қысқаруы соңғы жылдары экологиялық жағдайды айтарлықтай күрделендіріп отыр.
Ауыл шаруашылығы өндірісінің биологиялық негізі — топырақ құнарлылығы, жердің мелиоративтік күйі, эрозияға ұшырау деңгейі, топырақтағы қарашірік пен негізгі қоректік элементтердің мөлшері, өсімдік тіршілік ортасының басқа да қасиеттері, сондай-ақ дақылдардың биологиялық ерекшеліктері.
Бұл биологиялық факторлар экономикалық және территориялық жағдайлармен тығыз байланысты: салалардың мамандануы, алаптардың құрамы мен орналасуы, территорияның реттілігі, агротехника — барлығы өндірістің рентабельділігі мен тиімділігін айқындайды.
Топырақ құнарлылығы — объективті база
Қазіргі жағдайда өнім көлемін арттырудың объективті негізі — топырақ құнарлылығын сақтап қалу және оны әрі қарай арттыру.
Тиімділік пен экологиялық тепе-теңдік
Алаптар құрылымы, территориялық реттілік элементтерінің орналасуы және мамандану шығынды қысқартып, пайданы арттырумен қатар агроландшафттың экологиялық тепе-теңдігін сақтауы тиіс.
Қорытынды мәні
Демек, жерге орналастырудың экологиялық-экономикалық мәні — жер учаскелерінің экономикалық тұрғыдан тиімді шекараларын, аудандарын және орналасуын анықтау, өндірісті мақсатқа сай ұйымдастыру, агроландшафттың экологиялық тепе-теңдігін сақтай отырып жердің өндіргіш қасиеттерін арттыратын территориялық негіз құру.