Қазақша рефераттар

Жыныс философиясы

Оқу форматы және сағаттар

Төменде пәннің виртуальдық дәрістері мен практикалық-семинар сабақтарына арналған тақырыптар тізімі берілген.

Сабақ түрлері

  • Байланыс (офлайн/онлайн) дәріс сабағы
  • Виртуальдық дәріс сабағы
  • Виртуальды практикалық-семинар сабақтары

Жалпы қорытынды

Тақырып
14
Дәріс
10
Практика/семинар
8

Тақырыптар тізімі (қысқаша)

  1. 1. Философия пәні нені зерттейді? 2 сағ.
  2. 2. Адам мәселесі — философияның негізгі мәселелерінің бірі 2 сағ.
  3. 3. Философия — білімнің ерекше түрі 2 сағ.
  4. 4. Философияның тарихи түрлері 2 сағ.
  5. 5. Көне Шығыс философиясы 2 сағ.
  6. 6. Көне Грек философиясы 1 сағ.
  7. 7. Орта ғасыр философиясы 1 сағ.
  8. 8. Қайта Өрлеу дәуірі және Ағартушылық кезеңі 1 сағ.
  9. 9. Жаңа дәуір философиясы 1 сағ.
  10. 10. Неміс классикалық философиясы 1 сағ.
  11. 11. Орыс философиясы 1 сағ.
  12. 12. XIX ғасырдағы иррационалдық философия 1 сағ.
  13. 13. XX ғасыр философиясының негізгі бағыттары 2 сағ.
  14. 14. Жыныс философиясы 1 сағ.

№6 тақырып: Қоғам — философиялық талдаудың негіздері

Қоғамды зерттеу философия үшін ғана емес, басқа да қоғамдық ғылымдар үшін де күрделі мәселе. Қоғам — мағыналы ұғым: философия оны біртұтас жүйе ретінде, яғни адам болмысының әлеуметтік тәсілі, адамдардың өзара әрекеттесуінің жемісі және адам шығармашылығының нәтижесі ретінде қарастырады.

Философиялық әдіс

Қоғамды қызмет (іс-әрекет) арқылы, әлеуметтік тұрғыдан талдау маңызды. Қоғам туралы көзқарастардың тарихи эволюциясы натурализм, идеализм, материализм сияқты теориялық үлгілерде көрініс табады.

Негізгі ұғымдар

Қоғам мәнін түсіну үшін «материалдық», «руханилық», «практикалық» ұғымдарының арақатынасы ерекше рөл атқарады.

Даму логикасы

  • Қоғамдық дамудың негізінде қоғамның жүйелілігін құрайтын қоғамдық қатынастар жатады (экономикалық, саяси және басқа формалар).
  • Даму эволюциялық та, революциялық та сипат алуы мүмкін.
  • Әлемдік тарихтың бірлігі мен алуан түрлілігі принципі арқылы жалпылық пен жекеліктің диалектикалық байланысы ашылады.
  • Негізгі мәселе — қоғамдық прогресс ұғымы (лат. progressus — алға басу) және оның өлшемдері.

Қоғам дамитын жүйе ретінде белгілі бір мағынада өзінің қозғаушысы болады. Тарихи үдерістің субъектісі мен қозғаушы күші туралы мәселе әртүрлі философиялық бағыттарда қоғамды рухани және материалдық тұрғыдан негіздеуде көрініс табады. Қоғам — мүдделері, құндылықтары және мақсаттары әртүрлі адамдар қауымдастығы мен әлеуметтік топтардың жиынтығы. Сондықтан тарихи үдеріс күрделі әрі ықтималды сипатқа ие.

Маңызды тұжырым

Тарихтағы жеке тұлғалардың да, әлеуметтік топтардың да рөлін зерттеу қажет: тарихи үдеріс стихиялық пен саналылықтың бірлігінде жүреді.

Негізгі әдебиеттер

  1. Әлеуметтік философия. Хрестоматия. — Алматы, 1996.
  2. Алтаев Ж., Ғабитов Т., Қасабеков А. Философия және мәдениеттану. — Алматы, 1998.
  3. Федотов Н.Н. Неклассические модели модернизации и альтернативы модернизационной теории. — Мәскеу, 2002.

№7 тақырып: Таным және ғылыми таным

Танымды жалпы түрде адамның әлемге әлеуметтік және тарихи тұрғыдан қалыптасқан қатынасы деп анықтауға болады. Танымның деңгейі мен мәні қоғам дамуының деңгейіне тәуелді, сондықтан ол тарихи тұрғыдан өзгермелі.

Негізгі элементтер

Танымдық үдерістің басты элементтері — субъект және объект. Таным объектісі табиғи объектімен толық сәйкесе бермейді: ол адамның мүдделері мен мақсаттары көрінетін бөлік ретінде сипатталады.

Екі деңгей

Таным сезімдік және рационалдық деңгейлерде жүзеге асады, әрі олардың арасында диалектикалық байланыс бар.

Сезімдік таным формалары

  • Түйсік
  • Қабылдау
  • Елестету

Рационалдық таным формалары

  • Ұғыну
  • Пайымдау
  • Ой қорыту

Ақиқат мәселесі

Таным үдерісіндегі негізгі мәселе — ақиқат. Ақиқат абсолютті және салыстырмалы формаларда көрінеді.

Ғылыми және ғылыми емес таным

Таным ғылыми және ғылыми емес деңгейлерде жүзеге асады. Ғылыми емес танымға қарапайым, діни, көркемдік таным жатады. Ал ғылыми таным жүйелілікке, білімнің негізділігіне, ғылым тіліне, зерттеу әдістері мен құралдарының дамуына сүйенеді.

1) Эмпирикалық әдістер

Бақылау, өлшеу, тәжірибе, дерек жинау сияқты тәсілдер арқылы білімді нақтылау.

2) Теориялық әдістер

Түсіндіру, модельдеу, жалпылау, заңдылықтарды тұжырымдау арқылы білімді жүйелеу.

Ғылым адамзат қызметінің басқа салаларымен тығыз байланысты және қазіргі замандағы жалпыадамзаттық мәселелерді шешудегі жетістіктерді айқындайды. Бұл үдерісте зерттелетін объектілерге объективті сипаттама беру ғана емес, адамның құндылықтық өлшеміне де назар аудару маңызды.

Негізгі әдебиеттер

  1. Әбішев К. Философия. — Алматы, 1999.
  2. Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. — Алматы, 1994.
  3. Лекторский В.А. Субъект, объект, познание. — Мәскеу, 1982.

№8 тақырып: Мәдениет және қазіргі өркениеттің мәселелері

Қоғамды дамушы жүйе ретінде талдау үшін мәдениетті философиялық контекстте қарастыру қажет. Мәдениет философиялық талдаудың пәні ретінде әлеуметтік-гуманитарлық білімдермен пәнаралық байланыста зерттеледі. Осы талдау аясында өркениет (цивилизация) ұғымы да маңызды орын алады.

Концептуалдық негіз

Мәдениет пен өркениеттің арақатынасына қатысты тұғырнамалық бағыттарды О. Шпенглер, А. Тойнби, К. Ясперс, Х. Ортега-и-Гассет еңбектерінде жүйеледі.

Философиялық өлшемдер

  • Мәдениеттің анықтылығы (сыртқы және ішкі қырлары)
  • Әлеуметтік функциялары, типологиясы, қозғаушы күштері
  • Мәдениет пен идеология, шығармашылық, демократия, білім беру арасындағы диалектика
  • Ұлттық және интернационалдық, руханилық және интеллигенттілік
  • Өзіндік сана мен өзіндік бағалаудың байланысы

Бірлікте және алуан түрлілікте

Философия мәдениетті бір жағынан біртұтас, екінші жағынан әртүрлі формаларда қарастырады:

  • Материалдық және рухани мәдениет
  • Бұқаралық және элитарлық мәдениет
  • Дәстүрлік және жаңашылдық мәдениет

Қазіргі өркениеттік түйткілдер

Өркениет әлеуметтік-мәдени құрылым ретінде талданады. Қазіргі замандағы адамзат тіршілігінің өркениеттік негіздері мына мәселелермен тығыз байланысты: адам және техника, ғылыми-техникалық қызмет нәтижелері, адам және қоғам, дәстүрлік құндылықтардың өзгеруі.

Негізгі әдебиеттер

  1. Ғабитов Т.Х. Мәдениеттану негіздері. — Алматы, 2000.
  2. Алтаев Ж., Ғабитов Т., Қасабеков А. Философия және мәдениеттану. — Алматы, 1988.

Философия пәнін тұтас түсіну: құрылым, тарих және негізгі ұғымдар

Кешегі жіктеу және бүгінгі тенденция

Бұрын философия пәні үш салаға бөлініп қарастырылатын: диалектикалық материализм, тарихи материализм, этика және эстетика. Бұл жіктеу маркстік-лениндік философия қағидаларына сәйкес келді.

Қазіргі кезде философияны тұтас қарастыру тенденциясы басым. Ол мына бағыттар бойынша жүйеленеді: философия және оның тарихы, әлемді философиялық түсіну, адамның іскерлік әрекетінің маңызы.

Тарихи тақырыптар желісі

  1. 1) Философия — дүниетанымның тарихи типі ретінде
  2. 2) Ежелгі Үнді философиясы
  3. 3) Ежелгі Қытай философиясы
  4. 4) Антика философиясы
  5. 5) Ортағасырлық Батыс Еуропа философиясы
  6. 6) Ортағасырлық араб-мұсылман философиясы
  7. 7) Қайта Өрлеу дәуірі философиясы
  8. 8) Жаңа заман философиясы
  9. 9) Неміс классикалық философиясы
  10. 10) XIX–XX ғасырлар философиясы

Анықтама және шығу тегі

Философия — адамзаттың ықылым заманнан басталған білімі, қоғамдық сананың формасы, болмыс пен танымның жалпы заңдылықтары туралы ілім. «Философия» сөзі грек тілінен аударғанда «даналыққа деген сүйіспеншілік» дегенді білдіреді.

Философия б.з.д. VII–VI ғасырларда Ежелгі Үнді, Қытай және Грек аймақтарында шамалас кезеңде қалыптасты. Деректерге сүйенсек, «философия» терминін алғаш қолданғандардың бірі — Пифагор.

Дүниетаным және оның типтері

Философия — дүниетанымның бір түрі. Дүниетаным — дүние туралы жалпы пікірлер жиынтығы және адамның әлемдегі орны туралы көзқарас. Тарихи тұрғыдан дүниетанымның үш негізгі типі бар:

  • Мифологиялық (әлемді аңыздық әрі шынайы сипаттармен түсіндіру)
  • Діни (жоғары жаратушы күшке сенімге негізделген көзқарас)
  • Философиялық (ұғымдар мен категорияларға сүйенген логикалық ой қорыту)

Философия дамуының негізгі кезеңдері

Космоцентризм

Әлемді түсіндіруде ғарыштың сыртқы күшін басым қою (Ежелгі Үнді, Қытай, Грекия).

Теоцентризм

Тіршілікті Құдай арқылы түсіндіру (ортағасырлық Еуропа).

Антропоцентризм

Негізгі назарды адамға қою (Қайта Өрлеу дәуірі, жаңа және қазіргі заман).

Философияның негізгі салалары

Онтология — болмыс туралы ілім

Гносеология — таным туралы ілім

Аксиология — құндылықтар туралы ілім

Праксиология — адам әрекеті мен шығармашылығы туралы ілім

Антропология — адам туралы ілім

Логика — дұрыс ой қорыту туралы ілім

Негізгі мәселе және екі қыры

Ф. Энгельс бойынша философияның негізгі сұрағы — ойлаудың болмысқа қатынасы, яғни сана мен материяның арақатынасы. Бұл мәселенің екі жағы бар:

1) Онтологиялық қыры

Дүниенің негізі не: идея/рух па, әлде материя ма?

2) Гносеологиялық қыры

Адам дүниені танып-біле ала ма, әлде танып-біле алмай ма?

Материализм

Материализм дүниенің негізі — материя деп есептейді: материя санаға тәуелсіз, объективті шындық ретінде өмір сүреді және заңдылықтар бойынша дамиды.

Өкілдер: Демокрит, Фалес, Анаксимандр, Анаксимен, Эпикур, Бэкон, Локк, Спиноза, Дидро, Маркс, Энгельс және т.б.

Идеализм

Идеализм дүниенің бастамасы ретінде сананы (идеяны), рухты алға қояды. Ол екіге бөлінеді:

  • Объективті идеализм (Платон, Лейбниц, Гегель)
  • Субъективті идеализм (Беркли, Юм)

Монизм, дуализм, деизм

Монизм

Дүниенің алғашқы негізі біреу: идеализмде — идея, материализмде — материя.

Дуализм

Дүниенің негізі екі бастамадан тұрады; бірін-бірі толықтырады (Р. Декарт).

Деизм

Құдай дүниені жаратты, бірақ қоғам өміріне тікелей араласпайды (лорд Чербери).

Таным туралы ұстанымдар: гностицизм және агностицизм

Гностицизм

Адам санасы дүниені танып-біле алады деп мойындайды.

Агностицизм

Дүниені танып-білу мүмкіндігін теріске шығарады (терминді Т. Гексли енгізген).

Ойлау әдістері: диалектика және метафизика

Диалектика

Табиғаттың, қоғамның және ойлаудың даму заңдылықтарын зерттейді; өзгеріс пен қарама-қайшылықтардың бірлігіне назар аударады.

Метафизика (онтология дәстүрімен байланысты)

Құбылыстарды көбіне байланыссыз, өзгеріссіз, ішкі қайшылықсыз күйде қарастыруға бейім тәсіл ретінде сипатталады.

Ежелгі Үнді философиясы: тарихи алғышарттар және кезеңдер

Қола дәуірінен темір дәуіріне өту өндіргіш күштердің дамуын жеделдетіп қана қоймай, қоғам құрылымына да ықпал етті: рулық-тайпалық қатынастар әлсіреп, құлдық қоғам белгілері күшейді, ой еңбегі мен дене еңбегінің жіктелуі жүрді. Табиғат құбылыстарын түсіндіруге ұмтылыс абстрактілі ойлаудың өсуіне жол ашты.

Алайда Ежелгі Шығыста өндірістік тәсілдің баяу қалыптасуы және діни-мифологиялық түсініктердің ықпалы философиялық ойдың күнделікті әдептілік санадан толық арылуына кедергі жасады. Соған қарамастан, көне үнді ойы кейінгі философиялық мектептердің қалыптасуына негіз болды.

Үнді қоғамының құрылымы: төрт варна

Үнді қоғамы дәстүрлі түрде төрт варнаға бөлінді (варна — «жамылғы», «қабық», «түр-түс» мағынасын береді). Әр варна мүшелерінің салт-дәстүрі мен әлеуметтік рөлі қатаң реттелді.

  • Брахмандар — абыздар, діни қызмет иелері
  • Кшатрийлер — билеушілер, әскербасылар
  • Вайшьилер — саудагерлер, қолөнершілер
  • Шудралар — қызметкерлер мен шаруалар

Кезеңдерге бөлу

  • Ведалық кезең (б.з.д. XV–VII ғғ.) — өркениеттің қалыптасу дәуірі
  • Эпикалық кезең (б.з.д. VI — б.з. II ғ.) — «Рамаяна», «Махабхарата» дәстүрі
  • Сутралар кезеңі (б.з.д. III ғ-дан бастап) — мәтіндерді жүйелеу және түсіндіру

Мектептер: астика және настика

Ежелгі Үнді философиясының мектептері шартты түрде екі топқа бөлінеді:

Астика (ортодоксалды бағыт)

Ведалардың беделін мойындайтын мектептер: веданта, миманса, санкхья, ньяя, йога, вайшешика.

Настика (бейортодоксалды бағыт)

Ведалардың беделін терістейтін ағымдар: жайнизм, буддизм, чарвака-лакаята және т.б.

Ескерту: берілген мәтін үзіндісі осы бөлімде аяқталатындықтан, настика бағыттарының толық сипаттамасы әрі қарайғы материалда жалғасады.