ЖАНГЕЛДІҰЛЫ ЕСКЕЛДІ
Тегі, туған жері және әулеттік сабақтастық
Жангелдіұлы Ескелді (1692–1780) — қазақтың көрнекті биі әрі батыры. Туып-өскен жері — Жетісу өңірі, Іле, Қаратал, Көксу өзендерінің бойы. Шыққан тегі — Ұлы жүз Жалайыр, оның ішінде Сиыршы атасынан тарайды.
Шежіре желісі
Шежіре дерегі бойынша Сиыршының Бірманағынан тараған ұрпақ желісі мынадай:
- Бірманағы → Байкөбен → Тоқымбет → Жанғабыл → Жылкелді → Ескелді
Ескелдінің ұрпақтары Дөмей, Арғынбай, Мырзатай, Найман, Таңатар, Жылқыайдар, Түнғатар есімдерімен аталып, өсіп-өніп, әулет сабақтастығын жалғастырған.
Төле бимен жақындық және есімнің мәні
Ескелдінің үлкен атасы Жанғабыл батыр әйгілі Әлібекұлы Төле бимен сыйлас, қадірлес, әрі құда болғаны айтылады. Төле бидің Ұлбике есімді қызы — Ескелдінің анасы.
Батадағы тілек
Ел аузындағы дерекке сүйенсек, Ескелді дүниеге келгенде Төлебиден сүйінші сұраған. Сонда Төле би:
«Тілекті Алла ескерді, Жалайыр еліне ес келді. Баланың аты Ескелді болсын, елінің есіне ес қосылып, халқының қамын ойлайтын азамат болсын!»
Жоңғар шапқыншылығы тұсындағы ерлік жолы
Ескелдінің ел ісіне араласқан шағы Жоңғар шапқыншылығының күшейген кезеңімен тұспа-тұс келді. Әсіресе Жетісуды қоныстанған қазақ ру-тайпалары үлкен күйзеліске ұшырап, Жалайыр елі ата қонысынан ауып, Сыр бойына ығысуға мәжбүр болды.
Осы қиын-қыстау уақытта Ескелді би Балпық би, Орақты батыр, Қабан жырау секілді елге тірек азаматтармен тізе қосып, ата мекеннен жау табанын тайдыруға ұйытқы болды.
1723 жыл: Іле–Бақанас шайқасы
Тарихи деректерде Ескелді алғаш рет Іле–Бақанас шайқасында (1723) батырлығымен танылғаны айтылады. Сол соғыста Жетісудағы жоңғарлардың берік бекіністерінің бірін бұзып, Ескелді батыр бастаған қол Қабанбай батырдың әскеріне қосылған.
Күші біріктірілген қазақ жасақтары Жоңғар қақпасының түбінде шегінген жауға соққы беріп, елеулі шығынға ұшыратқан.
Елді қайта ұйыстыру және қонысқа оралу
Ескелді бидің елдік істерінің бірі — шапқыншылықтан шашыраған Жалайыр жұртының басын қосып, ата мекеніне, Қаратал мен Көксу өзендерінің бойына қайта қоныстандыруы.
Қабан жыраудың сауалы, бидің жауабы
Қалың Жалайыр атамекенге оралып, қоныс-тұрақ белгілеп жатқанда, Қабан жырау Ескелді биге былай деп сауал тастаған:
«Уа, Ескелді, еліңді жеріне жеткіздің, талай қасіретті бастан өткіздің. Осы жерге жеткенше шарқ ұрдың, тыным таппадың. Айт мына жұртыңа: ұрпағыңның келешегі не болды? Бұл жерде не азайып, не толады?»
Сонда Ескелді би:
«Тектіден тексіз озар, бірақ ұзаққа бармас. Темір құрсау үзіледі, темір кісен шешіледі. Ұрпағым осы жерде өседі де өнеді. Оған мына Ескелді жарқырап тұрған күндей сенеді!»
Тарихи із және бүгінгі тағзым
Уақыт өте келе, қазіргі Алматы облысының Талдықорған мен Көксу өңірлері бұрын Ескелді ауданы деп аталғаны белгілі. 1928 жылға дейін Шұбар, Қарабұлақ, Жалғызағаш елді мекендері Ескелді болысы аталған.
Ескелді–Балпық музейі
Бүгінде Сарыбұлақ ауылында Ескелді–Балпық музейі жұмыс істейді. Музей төрінде тұрған Ескелдінің дулығасы — ел қамы мен халық тағдырына бел шеше араласқан тұлғаның көзіндей, кейінгі ұрпақты тарихқа ықыласпен үңілтетін қастерлі жәдігер.