Тірі организімнің тіршілік ортасына бейімделуі - идиоадаптация

Биологиядан ЕНТ шпаргалкасы (қазақ сыныптарына)

Төмендегі материал — негізгі ұғымдар мен қысқа анықтамалардың жинағы. Мәтін редакцияланып, грамматикасы түзетілді және оқуға ыңғайлы құрылымға келтірілді.

Эволюция және шығу тегі

Эволюция, тіршіліктің пайда болуы, адамның шығу тегі және эволюциялық бағыттар.

Тіршіліктің пайда болуы

Абиогенез: Тіршіліктің өлі табиғаттан пайда болуы туралы көзқарас.
Биогенез: Тіршілік тек тірі ағзалардан пайда болады деген тұжырым.
Панспермия: Тіршіліктің «басқа ғаламшардан таралуы» мүмкін деген болжам.
Коацерват: Сыртынан жұқа су қабықшасымен қапталған көпмолекулалы тамшы тәрізді жиынтық.
Протобионттар: Жер бетінде алғаш пайда болған қарапайым тіршілік жүйелері.
Витализм: Тіршілікті «ерекше өмір күшімен» түсіндіретін идеалистік көзқарас.

Эволюциялық ұғымдар

Ароморфоз: Қарапайымнан күрделіге қарай даму (мысалы, мезодерманың пайда болуы; жүректің 4 қуысты болуы).
Идиоадаптация: Тіршілік ортасына бейімделу арқылы мамандану, жалпы күрделендірмей бейімделу.
Дегенерация (катагенез): Кейбір мүшелердің жойылып, биологиялық маңызын жоғалтуы.
Дивергенция: Бір тектен шыққан топтардың әр бағытта өзгеріп, жаңа топтарға бөлінуі.
Конвергенция: Туыстығы алыс топтардың ұқсас ортада ұқсас белгілерге ие болуы.
Параллелизм: Туыстығы жақын топтарда ұқсас белгілердің бір-біріне тәуелсіз дамуы.

Салыстырмалы анатомия

Гомологтық мүше: Шығу тегі мен құрылысы бірдей, ұрық бастамасы ортақ мүшелер.
Аналогтық мүше: Қызметі ұқсас, бірақ шығу тегі мен дамуы әртүрлі мүшелер.
Атавизм: Арғы ата-текте болған белгінің кей дараларда қайта көрінуі.
Рудимент: Маңызын жоғалтқан, толық жетілмеген қалдық мүшелер.

Адамның шығу тегі

Антропогенез: Адамның шығу тегі, тарихи дамуы және нәсілдерінің қалыптасуын зерттейтін бағыт.
Антропология: Адам эволюциясы мен шығу тегі туралы ғылым.
Архантроптар: Ежелгі адамдар тобы; тік жүретін адам — Homo erectus.
Палеоантроптар: Геологиялық замандарда өмір сүрген, кейін жойылып кеткен адамдардың жиынтық тобы.
Неоантроптар: Қазіргі саналы адамдардың жиынтық атауы.
Аустралопитек: Ежелгі адамтектес маймылдар тобы («оңтүстік маймыл»).
Дриопитек, Рамапитек: Адам тектес маймылдарға қатысты қазба қалдықтары арқылы белгілі топтар.
Кроманьон: Кейінгі палеолит дәуіріндегі саналы адам өкілдері.
Гейдельберг адамы: Қаңқа қалдығы табылған орнына байланысты аталған қазба адам.

Экология және биосфера

Негізгі ұғымдар

Биосфера: Жердің тіршілік таралған қабығы; ең үлкен экожүйе.
Биогеоценоз: Белгілі аумақта тірі ағзалар мен табиғи орта жағдайларының табиғи бірлестігі.
Биоценоз: Белгілі ортада бірге тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлар қауымдастығы.
Биотоп: Бір биоценоз орналасқан, абиотикалық факторлары салыстырмалы біртекті орта.
Биомасса: Тірі ағзалардың жалпы салмағы.
Биогендік миграция: Химиялық элементтердің тірі ағзалар арқылы үздіксіз айналымға түсуі.

Экология салалары

Аутэкология: Сыртқы орта факторларының дараға, түрге немесе популяцияға әсерін зерттейді.
Синэкология: Қауымдастықтар мен экожүйелердің қоршаған ортамен байланысын зерттейді.
Демоэкология: Популяцияның ортамен және ішкі үдерістерімен тура/кері байланысын зерттейді.

Тіршілік топтары мен орта

Гидробионттар: Гидросферада тіршілік ететін ағзалар.
Планктон: Су ағысымен қалқып жүріп тіршілік ететін ағзалар жиынтығы.
Бентос: Су түбінде тіршілік ететін ағзалар жиынтығы.
Аэробионттар: Аэросфера шегінде тіршілік ететін ағзалар.
Продуценттер: Фотосинтез арқылы органикалық зат түзетін ағзалар.
Гетеротрофтар: Дайын органикалық затпен қоректенетін ағзалар.

Агроценоз және антропогендік әсер

Агроценоз (агробиоценоз): Адам қалыптастырған егістік/бағбандық қауымдастық; тұрақтылығы үшін қосымша энергия жұмсалады.
Антропогендік ландшафт: Адамның тікелей не жанама әсерінен өзгерген табиғи кешендер.
Табиғат ескерткіштері: Ғылыми, тарихи-мәдени және эстетикалық маңызы бар табиғи нысандар.
Қызыл кітап: Сирек және жойылып бара жатқан түрлерді заңға сай қорғауға бағытталған тізім/құжат.

Биосфера ілімі

В.И. Вернадский: Биосфера туралы ілімнің негізін салушылардың бірі.
Ноосфера: Биосфераның дамуын адамның саналы іс-әрекеті айқындайтын жаңа деңгей.

Жасуша және молекулалық биология

Жасуша құрылымы

Цитология: Жасушаны зерттейтін ғылым.
Хромосомалар: Жасушада ядрода орналасады.
Цитоплазма: Жасуша органоидтары орналасатын орта.
Рибосома: Ақуыз синтезі жүретін орын.
Лизосома: Органикалық заттарды ыдырататын ферменттері бар органоид.
Гольджи жиынтығы: Заттарды өңдеу, тасымалдау және жасушадан бөлуге қатысады.
Эндоплазмалық тор (тегіс): Көмірсулар мен майлардың (липидтердің) синтезіне қатысады.
Пластидтер: Өсімдік жасушасына тән органоидтар; пияз қабығында пластидтер түссіз болады.

Зат алмасу

Метаболизм: Ағза мен орта арасындағы зат және энергия алмасуы.
Анаболизм: Қарапайым заттардан күрделі заттардың түзілуі (синтез), энергия жұмсалады.
Катаболизм: Күрделі органикалық заттардың ыдырауы, энергия бөлінеді.
АТФ: Жасушаның әмбебап энергия тасымалдаушысы.
Гомеостаз: Жүйенің ішкі тұрақтылығын сақтай алу қасиеті.

Нуклеин қышқылдары

ДНҚ құрамдас бөліктері: Азотты негіз + дезоксирибоза + фосфор қышқылы қалдығы.
РНҚ құрамдас бөліктері: Урацил және рибоза (ДНҚ-дан айырмашылығы ретінде).
Комплементарлық: Гуанинге комплементарлы негіз — цитозин.
Нуклеин қышқылдарының қызметі: Тұқымқуалаушылық ақпаратты сақтау және жеткізу.

Генетика

Өзгергіштік

Мутациялық өзгергіштік: Гендер мен хромосомалардың өзгеруі нәтижесінде пайда болатын тұқымқуалайтын өзгеріс.
Модификациялық өзгергіштік: Сыртқы орта әсерінен болатын, тұқым қуаламайтын өзгеріс.
Дискреттілік: Тірі жүйелердің айқын деңгейлік құрылымда ұйымдасуы және белгілердің «оқшау» берілуі.

Будандастыру және гаметалар

Дигибридті будандастыру: Ата-аналары екі жұп белгі бойынша айырмашылығы бар дараларды шағылыстыру.
Рецессивті белгі: Басылыңқы (жасырын) түрде көрінетін белгі.
Гетерозиготада гаметалар саны (1 белгі): 2 тип гамета түзіледі.
Гетерозиготада гаметалар саны (2 белгі): 4 тип гамета түзіледі.
Кроссинговер: Мейоз кезінде гомологтық хромосомалардың айқасып, бөліктер алмасуы.
Гетерозис: Бірінші ұрпақ будандарының ата-анасына қарағанда өнімділігі/тіршілікшеңдігі жоғары болуы.

Көбею және жасуша бөлінуі

Митоз: Нәтижесінде 1 жасушадан 2 жасуша түзіледі.
Профаза: Бөліну ұршығы (шүйкесі) түзіле бастайды.
Метафаза: Хромосомалар экватор жазықтығына жинақталады.
Мейоз: Жыныс жасушаларының пісіп-жетілу аймағында жүретін бөліну.
Сперматогенез: Нәтижесінде сперматозоидтар түзіледі.
Генеалогиялық әдіс: Белгінің бірнеше ұрпақ бойы тұқымқуалау сипатын зерттеу әдісі.

Адам анатомиясы және физиология

Қан, тыныс алу, бөлу

Қан: Ағзаның ішкі ортасы; қан плазмасындағы судың мөлшері шамамен 90%.
Көктамыр қаны: Көмірқышқыл газына қаныққан қан.
Гемоглобин: Оттегіні тасымалдауға қатысатын күрделі ақуыз.
Тыныс алуға қажетті газ: Оттегі.
Бүйрек: Ағзадағы күрделі биологиялық сүзгі.

Гормондар және дәрумендер

Гормон: Биологиялық белсенді зат.
Адреналин бөлетін без: Бүйрекүсті безі.
Инсулин: Қандағы глюкоза деңгейін реттейді; қант диабетінде инсулин егіледі.
Қалқанша без гормоны: Құрамындағы негізгі элемент — йод.
Кретинизм: Балалық шақта қалқанша без қызметі төмендесе дамуы мүмкін.
Микседема: Ересектерде тироксин жетіспеушілігінен дамуы мүмкін.
D дәрумені жетіспесе: Сүйектер қисаяды, тұздар азаяды, іш көлемі ұлғаюы мүмкін.
B1 дәрумені жетіспесе: Бери-бери.
C дәрумені көп: Лимон, орамжапырақ, апельсин, қызанақ, пияз.
A дәрумені жетіспесе: Көрудің бұзылыстары болуы мүмкін.

Жүйке жүйесі және рефлекс

Орталық жүйке жүйесі: Ми және жұлын.
Рефлекс: Тітіркендіргішке жауап қайтару реакциясы.
Қозу мен тежелу жүретін орын: Мида.
И.М. Сеченов: «Ми рефлекстері» еңбегінің авторы.
Қорғану рефлексі: Түшкіру.

Тірек-қимыл жүйесі

Қызмет атқаратын мүшелер: Сүйек және бұлшықет.
Сүйек ұлпасы: Дәнекер ұлпаға жатады.
Органикалық заттардың рөлі: Сүйекке иілгіштік және серпімділік береді.
Сүйектің жуандап өсуі: Сүйек қабығы арқылы жүреді.
Шайнау бұлшықеті: Бір сүйекке бекінетін бұлшықет ретінде берілген.

Ас қорыту және тыныс алу

Сілекей ферменті: Көмірсуды ыдырататын фермент — амилаза.
Бауыр өзегі қайда ашылады?: Ұлтабарға.
12 елі ішекте қорытылуға қатысатын бездер: Ұйқы безі және ішек бездері.
Кеуде қуысының ұлғаюы: Қабырғааралық бұлшықеттердің жиырылуынан.
Тыныс алу жолдары: Көмей → кеңірдек → бронхы → өкпе.

Көз және жалпы деректер

Қасаң қабық пен көз бұршағы арасы: Сулы ылғалмен толтырылған.
Адамдағы атавизм белгісі: Қалың түктілік.
Адамдағы рудимент: Үшінші қабақ.
Нәсілге бөлудің негізі: Морфологиялық ерекшеліктері (тері, шаш, көз түсі және т.б.).

Өсімдіктер

Гүл және көбею

Тостағанша: Гүл күлтесінің сыртын қаптайтын жапырақша.
Гүлтабан: Гүлсағақтың жоғарғы кеңейген бөлігі.
Қалқанша гүлшоғыры: Гүлсағақтары ұзындығы әртүрлі болса да, гүлдері бір деңгейде орналасады.
Қосарланып ұрықтану: Гүлді өсімдіктерде ашқан ғалым — С. Навашин.
Гүлді өсімдіктердің көбеюі: Тұқым арқылы.
Тұқым қайдан пайда болады?: Тұқым бүршігінен.
Тозаңданудағы аналық аузының рөлі: Жабысқақ сұйықтығымен тозаңды ұстайды.

Фотосинтез және тасымал

Жапырақта органикалық зат түзу үшін: Көмірқышқыл газы, су және жарық қажет.
Транспирация: Судың булануы.
Органикалық заттың қозғалу қабаты: Тін (флоэма).
Қосалқы тамыр: Сабақтан дамиды.
Қысқа күндік өсімдік: Мақта.
Суды аз қажет ететін өсімдік: Кактус.

Мәдени өсімдіктер бойынша қысқа деректер

Жүгері: Астық тұқымдасының бірүйлі өсімдігі.
Күріш: Өсу мерзімі: 90–165 күн.
Картоп түйнегі: Крахмал жиналатын мүше; одан крахмал, сірне, спирт алынады.
Қызғалдақ: Пиязшықты өсімдік.
Қызылша: Негізгі тамыр жуандап, қор затын жинайды.
Итмұрын: Күрделі жапырақты өсімдік.

Қыналар мен балдырлар

Қыналар: Қант, спирт, бояу, лакмус алуда қолданылады; ең қажетті жағдай — оттегіне бай таза ауа.
Қынадағы жасыл балдырдың рөлі: Фотосинтез арқылы органикалық зат түзеді.
Қоңыр балдыр: Ламинария.
Қызыл балдыр: Судың ең терең қабаттарында да тіршілік ете алады.
Озон қабаты: Күннің ультракүлгін сәулелерінен қорғайды.

Жануарлар және микроағзалар

Жануарлардан қысқа деректер

Гидра: Көпжасушалы жәндік ретінде беріледі; қармалауыштары ауыз қуысының айналасында орналасады; аралық жасушалары регенерацияға қатысады.
Медуза: Судың қалың қабатында жүзіп жүретін ішекқуыстылар.
Тасбақатәрізділер: Денесі мүйізді сауытпен қапталған.
Құрбақа терісі: Бұдырлы, кілегейлі бездермен қапталған.
Құрбақа қабақтары: Көзді ылғалдан және ластанудан қорғайды.

Балықтар, құстар, бунақденелілер

Бүйір сызығы: Судың бағытын, ағын күшін қабылдайтын мүшесі.
Қанайналым: Балықтарда бір қанайналым шеңбері болады.
Арқа жүзбеқанаты: Қозғалғанда денені бірқалыпты ұстауға көмектеседі.
Құстардың айыр сүйегі: Ұштары бірігіп кеткен бұғана.
Құстардың мойын омыртқасы: 11–25.
Бунақденелілер: Аяқтары бірнеше бунақтан құралады; қосқанаттыларға — маса жатады.

Паразиттер және ауру қоздырғыштары

Үшкірқұрт: Адамның тік ішегінде паразиттік тіршілік етеді.
Бауырсорғыш: Тіршілік циклінде иесінің ауысуы болады.
Пироплазмоз қоздырғышы: Нәзікбас кене (тасымалдаушы ретінде берілген).
Пневмония: Бактериялар туғызатын ауру ретінде келтірілген.
Тұмау вирусы: Қақырықта және сілекейде кездеседі.
Қолайсыз жағдайда бактерия: Спора түзеді.

Саңырауқұлақтар

Негізгі айырмашылығы: Жасушасында хлорофилл болмайды.
Ақ зең жіпшумағы: Жайылып, тарамдалған; бір жасушалы деп берілген.
Ағашқұлақ: Жемісті денесі тұяққа ұқсайды және өте қатты.
Ақ саңырауқұлақ: Қайың, қарағай, шырша маңында өседі.
Ашытқы: Қамырдың көтерілуіне көмірқышқыл газы әсер етеді.

Жер және география ұғымдары

Қабықтар және аймақтар

Гидросфера: Жер ғаламшарының су қабаты.
Стратосфера: Тропосферадан жоғары орналасқан атмосфера қабаты.
Географиялық қабық: Литосфера, атмосфера, гидросфера және биосфераның өзара әрекеті нәтижесінде қалыптасады.
Геожүйе: Географиялық қабықтың өзара байланысты құрам бөліктері.
Аустралия аймағы: Аустралия, Тасмания, Жаңа Гвинея, Жаңа Зеландия және Тынық мұхиттың ұсақ аралдарын қамтиды.

Материктер тарихы және Жер жасы

Пангея: Ежелгі біртұтас құрлық (шамамен 570–280 млн жыл бұрын деп берілген).
Гондвана: Пангеяның бөлінуінен пайда болған құрлықтардың бірі.
Лавразия: Пангея бөлінгеннен кейінгі солтүстік құрлық (триас кезеңі).
Жердің пайда болу уақыты: Шамамен 4,55 млрд жыл бұрын.

Экологиялық ескертпелер

Атмосфераның күкіртті газдармен ластануы: Ормандардың жойылуына әкелуі мүмкін.
Азоналдылық: Табиғат белдеулерінің жүйелік тәртібінің ауытқуы.

Қысқа шолу: есте сақтауға ыңғайлы түйіндер

Гомологтық vs аналогтық мүшелер: гомологтық — шығу тегі ортақ; аналогтық — қызметі ұқсас, шығу тегі бөлек.
Модификациялық өзгергіштік: орта әсерінен болады және тұқым қуаламайды.
Рибосома: ақуыз синтезі жүретін негізгі орын.
Гемоглобин: оттегіні тасымалдауға қатысады.
Озон қабаты: ультракүлгін сәулелерден қорғайды.