Тәуекел хан (1582-1598)
Тәуекел хан дәуірі: саяси бетбұрыс және аймақтық тартыстар (1582–1598)
XVI ғасырдың 90-жылдарынан XVII ғасырдың басына дейінгі Қазақ хандығының тарихы Тәуекел ханның (1582–1598) қызметімен тығыз байланысты. Бұл кезең Шығай ханның Абдаллахқа өтуі, Тәуекелдің одан іргені бөлуі, қазақ сұлтандары қатысқан 1588 жылғы Ташкент көтерілісі, сондай-ақ 1594–1595 және 1598 жылдардағы Түркістан, Ташкент, Ферғана, Самарқанд төңірегіндегі соғыс оқиғалары арқылы жақсы мәлім.
Осы аймақтардың Қазақ хандығы ықпалына енуінің тарихи маңызы зор болды: ол бір тарихи кезеңнің екіншісімен алмасуын көрсетті. Бұл үдерістер тек қазақ қоғамына ғана емес, шайбанилік мемлекеттерге де елеулі ықпал етті, өйткені Орта Азиядағы әулеттік ауысулардың бірқатары осы қақтығыстармен тікелей астасып жатты.
Негізгі кеңістік
Сыр өңірі, Түркістан, Ташкент, Ферғана, Самарқанд, Бұхара.
Негізгі түйін
Қазақ хандығының ықпалын кеңейту және аймақтағы күштер тепе-теңдігінің өзгеруі.
Билікке келуі және Абдаллахпен қатынас
1582 жылы Шығай хан қайтыс болғаннан кейін хан тағына Тәуекел отырды. Бұл кезде Абдаллахқа вассалдық тәуелділік формалды түрде сақталғанымен, деректерде 1582 жылдың өзінде-ақ Тәуекелдің Абдаллахтың «теріс ниетінен» күдіктеніп, одан бөлініп, Дешті Қыпшаққа қайтып кеткені айтылады.
Тәуекелді мұндай қадамға итермелеген себептер деректемелерде әрқилы түсіндірілгенімен, басты өзек анық: Сыр бойы қалалары үшін күрес, дербес саяси бағдар және өз билігін күшейту талабы.
Айрықша белгі
Тәуекелдің Абдаллахтан іргені бөлуі — Қазақ хандығының дербес әрекет етуге бет алғанын көрсеткен маңызды қадамдардың бірі.
Сыр өңірі үшін күрес және 1586 жылғы Ташкент жорығы
Тәуекел Сыр өңірінің қалалары үшін күресті күшейтіп, 1586 жылы Ташкентті алуға әрекет жасады. Абдаллах хан әскерлерінің оңтүстікте шоғырланғанын білген Тәуекел Мауараннахрдың солтүстік аймақтарына соққы берді.
Шабуыл барысында Түркістан, Ташкент, тіпті Самарқанд маңы да зардап шеккені айтылады. Алайда Тәуекел ашық шешуші шайқасқа кірмей, асығыс шегінуге мәжбүр болды. Осылайша, Ташкентті алуға бағытталған алғашқы ірі әрекет сәтсіз аяқталды.
Мақсат
Ташкентті алу және Сыр бойындағы қалаларға ықпал орнату.
Әдіс
Мауараннахрдың солтүстігіне тосын соққы беру.
Нәтиже
Жорықтың тоқтауы, шегіну және мақсаттың орындалмауы.
1588 жылғы Ташкент көтерілісі: ықпал және салдар
Ташкент өңіріндегі 1588 жылғы көтеріліс қазақ халқы тарихындағы маңызды оқиғалардың қатарына жатады. Бұл туралы Хафиз Тыныштың «Шараф-наме-йи шахи» және Мукимидің «Зафар-наме» еңбектерінде бірқатар дерек пен сипаттамалар келтіріледі.
Зерттеушілер бұл көтеріліске ұзақ уақыт жеткілікті назар аудара қойған жоқ. Алайда оның Орта Азия–Қазақстан аймағындағы оқиғалардың өрбуіне ықпалы айтарлықтай болды.
Көтерілістің барысы
- Қазақ сұлтандары Сауран билеушісі Ишанкелді аутаршы мен Наурыз би құсшының қастандыққа дайындалып жатқанын естіп, өзбек әскеріне қарсы аттанады.
- Қақтығыста Ишанкелді би басым түсіп, қазақ сұлтандары мен бүлікші әмірлер жеңіліс табады.
- Үш айға жуыққа созылған, әскери бүлік сипатты көтеріліс осылай аяқталады; оған көшпелі тайпалар да қатысқан.
1588 жылғы оқиғалар кейінгі 1598–1599 жылдардағы үдерістердің, соның ішінде Шайбани әулетінің орнын Аштархани әулетінің басуы сияқты маңызды өзгерістердің алғышарттарының бірі болды.
Айта кетерлігі, Абдаллахқа 1585 жылы-ақ дербес қарсы шыққан Тәуекел бұл көтеріліске қатыспады. Жеңіс оған едәуір пайда әкелуі мүмкін болса да, ол өзге қазақ сұлтандары бастаған күреске қосылмады.
Хандық мәртебенің нығаюы және Мәскеумен байланыс
Тәуекел Абдаллахтан кеткеннен кейін жоғарғы билік үшін ұзақ әрі табанды күрес жүргізуге мәжбүр болды. 1596 жылы оның хан атағы аталғанымен, бұл мәртебе бірден толық орнығып кеткен жоқ. Ескендір Мұңшының баяндауынша, Тәуекелдің Ташкентке жорығын сипаттай отырып: «өзіне хан атағын алған қазақ Тәуекел сұлтан сансыз көп әскермен Ташкентке жақындап келді» деп хабарлайды. Бұл дерек Тәуекелдің хандық орнын 1586–1594 жылдар аралығындағы күрес нәтижесінде біртіндеп күшейткенін аңғартады.
1594 жылғы елшілік
1594 жылы Тәуекел өзін бодандыққа қабылдауды сұрап, Федор патшаға Құл-Мұхаммедті елші етіп жіберді. Елшілік Қазақ хандығының жағдайы туралы маңызды мәліметтер жеткізді.
Құл-Мұхаммедтің хабарламасынан: «Ал қазір Бұхара патшасымен уақытша татумыз, ал ноғайлармен бауырлардай татумыз…»
Мақсаттар мен жауап
- Ораз-Мұхаммедті қайтаруға қол жеткізу.
- Абдаллахқа қарсы күресте Мәскеуден қолдау уәдесін алу.
- Иран елшісін бірге жіберу арқылы Абдаллахқа қарсы ықтимал одақтастықты күшейту.
1595 жылдың наурызында патшаның жауап грамотасы табыс етіліп, қару-жарақ жіберуге уәде айтылады. Сол жылы Мәскеуден Тәуекел ханға тілмаш Вельямин Степанов жіберілді.
Қалыптасқан жағдайда «қамқорлық» (бодандық) мәселесі толық келісімге ұласпаса да, дипломатиялық қатынастар мен сауда байланыстары XVI ғасырдың соңғы жылдарында жалғаса берді. Қазақ-орыс байланыстары керуен саудасының кеңеюіне ықпал етті: қазақтар рынокқа малын, мал өнімдерін және өзге де тауарларын шығарып отырды.
Сауда жолдарының бағыты
Ресейден Орта Азия мен Сібірге апаратын жолдың бір тармағы Қазақ хандығының аумағы арқылы өтті: Тобылдан Орта Азияға шығатын керуен жолы Ертіс арқылы Есілдің жоғары ағысына, одан Ұлытауды айналып, Сарысу арқылы Түркістанға, кейін Сырдария бойымен Бұхараға қарай жалғасатын.
1598 жылғы жорық және Тәуекел ханның қазасы
1598 жылы Тәуекел Шайбани ұрпақтарының мемлекетіне жаңа жорық бастады. Абдаллах хан Тәуекелді өзіне тең қарсылас санамай, оған қарсы шекаралас өңірлердің сұлтандары мен әмірлерінің әскерлерін, сондай-ақ өз күшінің бір бөлігін жіберген. Ташкент пен Самарқанд арасындағы шайқаста Абдаллах әскері ауыр жеңіліске ұшырады.
Абдаллах хан қайтыс болғаннан кейін хандық саяси дағдарысқа түсті. Осы жағдайды пайдаланған Тәуекел аз уақыт ішінде Түркістанды, Ташкентті және Ферғананы өз ықпалына қаратты. 1598 жылдың наурызында Абдаллах қайтыс болып, билікке Абдылһұмин келді. Бұл тұста Иран шахы Аббас та оған қарсы қимылға дайындалды.
Тәуекел хан жүз мыңнан астам қолмен Мауараннахрға басып кіріп, Ахси, Әндижан, Ташкент, Самарқанд қалаларын алды. Ол туысы Есім сұлтанды шамамен 20 мың әскермен Самарқандта қалдырып, өзі 70–80 мың қолмен Бұхараға аттанды. Қазақ әскерлері Бұхараны 20 күн қоршады.
Шешуші сәт
Қала бекінісі түбіндегі шайқастардың бірінде Тәуекел хан ауыр жараланып, Ташкентке қайтып келіп, сол жерде қайтыс болды.