Жер қорының және топырақтың пайдаланылуының әлемдік тәжірбиелері

Тіршіліктің негізі: құнарлы топырақ және оның шектеулі кеңістігі

Күн жүйесіндегі планеталардың ішінде тіршілік тек Жерде бар. Оның басты себептерінің бірі — құнарлы топырақтың болуы. Топырақта сан алуан өсімдіктер өсіп, органикалық заттар қорын жинақтайды, атмосфераға оттегін бөліп шығарады және басқа тіршілік түрлерінің дамуына қолайлы орта қалыптастырады.

Алайда Жерде тіршілік кең таралғандай көрінгенімен, құнарлы топырақ қабаты бар аймақтар аса көп емес. Планетамыздың 71%-ын мұхиттар алып жатыр; онда негізінен балдырлар сияқты су өсімдіктері өседі. Құрлық үлесі бар болғаны 29% ғана, оның өзі түгелдей құнарлы топырақпен көмкерілмеген.

Егістік әлеуеті: құрлықтың тек бір бөлігі ғана айналымда

Дүниежүзілік топырақ картасын жасаушылардың бірі В.А. Ковданың деректеріне сүйенсек, құрлықтың басым бөлігі егіншілікке онша қолайлы емес. Құрлықтың шамамен 70%-ы аз өнім беретін алқаптарға жатады: оның 20%-ы өте суық белдеулерде, 20%-ы өте құрғақ аймақтарда, 20%-ы биік таулы беткейлерде орналасқан, ал 10%-ында топырақ қабаты тым жұқа.

Жерді егістікке игеру мүмкіндігі халық тығыз қоныстанған елдерде шегіне жақындаған. Ал Оңтүстік Америка, Австралия және Африкада игеруге болатын жерлер әлі де салыстырмалы түрде мол. Бұрынғы КСРО аумағы әлемнің құрлық жерлерінің шамамен 15%-ын қамтығанымен, ауыл шаруашылығына қолайлы жерлер үлесі соншалық көп емес: жердің 15%-ы шөл және шөлейт белдеулерде, ал топырағы құнарлы әрі климаты қолайлы ауыл шаруашылығы алқаптары небары 27% шамасында.

Халық санының өсуі және жердің «асырау» мүмкіндігі

Жер бетіндегі халық саны жыл сайын, әсіресе соңғы кезеңдерде жедел өсіп келеді. XVIII ғасырға дейін халық санының екі еселенуі үшін шамамен 200 жыл қажет болса, XIX ғасырда бұл мерзім 100 жылға қысқарды. Қазіргі кезеңде екі еселенуге орта есеппен 35–40 жыл жеткілікті деп бағаланады.

Осы деректерге сүйене отырып, Жердің қанша адамды азық-түлікпен қамтамасыз ете алатыны туралы сұрақ туындайды. Қазіргі уақытта Жер шарындағы барлық жердің шамамен 1,5 млрд гектары — яғни құрлықтың 10%-ы ғана жыртылған. Бұл қалған аумақ түгелдей егістікке жарамсыз дегенді білдірмейді: жыртуға келмейтін жерлер көп болғанымен, әлеуеті бар аумақтар да бар.

Мелиорация және егістік көлемін арттыру сценарийлері

Кейбір мамандардың есебі бойынша, күрделі мелиорациядан кейін ауыл шаруашылығында пайдалануға болатын жер көлемін 5 млрд гектарға дейін, яғни құрлықтың 33%-ына жеткізуге болады. Ал жақын болашақта аса күрделі мелиорациясыз-ақ құрлықтың 20–25%-ын (шамамен 3,0–3,2 млрд гектар) егістікке игеру мүмкіндігі бар деген тұжырым 1974 жылы Мәскеуде өткен халықаралық топырақ зерттеушілердің X конгресінде айтылған.

Өнімділік тұрақты болып қалмайтынын да ескерген жөн. Егер өнімділік гектарына 15–17 центнерден 20 центнерге өссе, 10 млрд адамның орнына 12–13 млрд адамды асырауға мүмкіндік ұлғаяды. Ал ұзақ мерзімді перспективада батпақты жерлерді құрғату, шөлдерді суландыру, теңіз-мұхит суларын тұщыту және суармалауға пайдалану секілді күрделі шаралар арқылы игерілуі мүмкін 5 млрд гектар жердің өзі 18–20 млрд адамды қамтамасыз ете алады деген бағалаулар бар.

Өсімнің бәсеңдеуі және демографиялық саясат

Демограф-ғалымдардың болжауынша, халық өсімі болашақта біртіндеп бәсеңдейді: 1970–1980 жылдары жылына 1,5–2% болған өсім XXI ғасырдың басында 1,1–1,3%-ға төмендеп, одан әрі де баяулауы мүмкін.

Демограф Б. И. Урланистің болжамы бойынша, XX ғасырдың соңында халық саны 6 млрд-қа, ал келесі ғасырдың екінші жартысында 12–13 млрд-қа жетуі ықтимал. Осы деңгейден кейін халық санын тұрақтандыру туралы ойлануға негіз пайда болады.

Жер ресурстары тең емес бөлінеді: егістік үлесінің елдер бойынша айырмасы

Қазіргі әлемде 6,3 млрд халық үшін қажетті табиғи тепе-теңдік әлдеқашан бұзылған: әр адамға шаққандағы егістік жер көлемі жеткіліксіз. Сонымен бірге ормандардың азаюы, көптеген аймақтардың құрғақтануы мен шөлденуі, ластанудың күшеюі қатар жүріп жатыр. Бұл үрдістердің қарқыны әлемнің әр бөлігінде әртүрлі.

Мұнда тек жыртылған жердің көлемін ғана емес, оның өнімділігін де ескеру қажет. Көп жағдайда суармалы жерлер суарылмайтын алқаптарға қарағанда бірнеше есе өнімді болады. Кейбір өңірлерде климат жағдайы жылына екі, тіпті үш рет өнім алуға мүмкіндік береді.

Қазақстан контексі: кең аумақ, бірақ демографиялық серпін бірқалыпты

Келтірілген деректер Қазақстан жерінің кеңдігі мен салыстырмалы ресурстық әлеуетін көрсетеді. Дегенмен республикада халық саны демографиялық заңдылықтарға сай шексіз өсе бермейді: белгілі бір кезеңде табиғи жағдайлармен үйлесімді деңгейге жетіп, әрі қарай өсімнің баяулауы ықтимал.

Соңғы кезеңдерде экономикалық жағдайларға байланысты жалпы өсім төмендегені байқалды. Сонымен қатар бұрынғы Одақ ыдырағаннан кейін көші-қон үдерістері күшейді: Қазақстанда бұрын көп қоныстанған кейбір этностар тарихи отандарына көшсе, керісінше тарихи Отанына оралып жатқан қандастар да бар. Осы факторлар әсерінен белгілі бір жылдары халық санының азаюы да байқалды.

Алайда бұл үрдістің ұзаққа созылмайтыны да анық: 2000 жылдардың басынан бастап елден сыртқа көшу қарқыны бәсеңдеп, керісінше бұрын Қазақстаннан көшіп кеткен азаматтардың бір бөлігінің қайта оралуы байқалды. Бұл — әлеуметтік-демографиялық тұрғыдан оң құбылыс.