ЕЖЕЛГІ ҚЫТАЙ ФИЛОСОФИЯСЫ
Ежелгі Қытай философиясы
Ежелгі Қытайдың қола дәуірінен темір дәуіріне өтуі ақшалай-тауарлық қатынастардың қалыптасуына, ой және дене еңбегінің бөлінуіне, әртүрлі деңгейдегі әлеуметтік топтардың және мемлекеттің пайда болуына алып келді. Ежелгі Қытай мемлекеті шын мәнінде шығыстық деспотия сипатында болды: мемлекет басшысы бір мезгілде монарх, абыз және жалғыз жер иесі саналды.
Әртүрлі рангтағы аристократия мемлекеттік қызметте тұрды. Одан кейін әлеуметтік сатыда ру басылары мен отбасы басылары орналасты. Ал құлдар қоғамнан тыс, жануарлармен теңестірілген күйде қабылданды.
Негізгі философиялық мектептер
Біздің дәуірімізге дейінгі III ғасырдың аяғында қалыптаса бастаған Ежелгі Қытай философиясы кейінірек алты негізгі бағытқа бөлінді:
- конфуцийшілдік;
- моизм;
- заң мектебі (легистер);
- даосизм;
- тұрпайы философия (натурфилософия);
- Атаулар мектебі.
Конфуцийшілдік
Бұл ағымның пайда болуы мен қалыптасуы оның негізін қалаушы Кун-фу-цзының (Конфуций), сондай-ақ ізбасарлары Мен-цзы және Сюн-цзы есімдерімен тығыз байланысты.
Кун-фу-цзы (б.д.д. 551–479)
Кун-фу-цзы кедейленген ақсүйек әскербасының отбасында өмір сүрді. Ата-анасынан ерте айырылған ол тек 15 жасында білімге ерекше құштарлық танытып, ал 50 жасында өз мектебін қалыптастырды. Оның көптеген шәкірттері болды.
Шәкірттері ұстазының және өздерінің ой-пікірлерін, қағидалары мен тұжырымдарын жинақтап, конфуцийшілдік ілімнің негізгі шығармасы саналатын «Әңгімелер мен пікірлер» (Лунь юй) еңбегін дүниеге әкелді.
Дао: дұрыс жолдың үш ұғымы
Осыған байланысты Кун-фу-цзы мына ұғымдарға айрықша мән береді:
Ұғым
Тең орта
Ұғым
Адамгершілік
Ұғым
Өзара сүйіспеншілік
Осы үш ұғым бірігіп дао — «дұрыс жолды» құрайды. Әр адам өмірін дао қағидасына сай құруы тиіс.
Мен-цзы және Сюн-цзы: конфуцийшілдіктің дамуы
Мен-цзы (б.д.д. 372–289)
Мен-цзы Кун-фу-цзы ілімін жалғастыра отырып, Аспанды объективті қажеттілік, тағдыр ретінде игілікті қорғайтын күш деп түсіндіреді. Оның еркі адамдардың жігері мен ерік-қайраты арқылы көрінеді. Осыдан ол адамның табиғаты бастапқыдан-ақ игілікке бейім деген тұжырымға келеді.
Мен-цзының саяси-этикалық ұстанымы: «Билеуші халқын өз баласындай сүйсе, халық оны әкесіндей құрметтеуі керек».
Сюн-цзы (б.д.д. 313 — қайтыс болған жылы белгісіз)
Сюн-цзы Аспан мен Жерді барлық денелердің шығу тегі ретінде мойындағанымен, тағдырды Аспанның еркі ретінде қабылдамайды. Оның ойынша, Аспанды қастерлеп, ол туралы толғанғаннан гөрі, адамдардың күнделікті өміріне қажетті нәрселерді көбейтіп, табиғатты игеруге күш салған дұрыс.
Тарихи ықпалы
Конфуцийшілдік біздің заманымыздың I ғасырында мемлекеттік ілім деңгейіне көтеріліп, ал VII ғасырдан бастап Қытайдағы негізгі діни-идеялық көзқарастардың біріне айналды.