Сүйінбай ақындық айбаты
Сүйінбайдың «тағдыр шешкен» сөзі және айтыстың өзегі
Сүйінбай мен Қатаған айтысындағы «…Іздегенім осы еді, өз-өзінен қағынып, Қатаған сөзден жаңылды. Қызып тұрған темірге өзі келіп қарылды» деген жолдар айтыстың бағытын біржола айқындаған, нәтижесін шешкен түйінді тұс екенін дәлелдеуге болады. Бұл сөздер Қатағанның өз сөзіне өзі ілініп, даудың шын мәнінде ақындық қуат пен парасат таразысына түскенін паш етеді.
Тезис
Айтыстың маңыздылығы Сүйінбайдың ақындық айбаты мен елдік мүддені биік қоюынан көрінеді; дәл осы ұстаным оның жеңісінің негізгі себебіне айналады.
Бейнелі тіл, өмір шындығына сүйенген өткір уәж, қарсыласын сөзбен ықтыра алатын қуат.
Достық пен туыстықты тірек етіп, арандатпа сөзді тоқтату арқылы ел бірлігін қорғауы.
Айтыстың кілті: елдік пен ынтымаққа сүйенген ұстаным
Бұл айтыс — екі ел арасындағы достық байланыс пен ынтымақты танытатын шығарма. Мен үшін осы пікір айтыстың мәнін түсінудің кілті іспетті. Қатағанның қырғызды асыра мақтап, қазақты кемсітуге бейім сөздеріне Сүйінбайдың туыстық пен татулықты тосқауыл етуі — ел тұтастығын ойлаған азаматтық ұстанымнан туған. Екі елдің арасына дау-жанжал түсіруі мүмкін кесірлі сөзден сақтануы — жеңістің бастауына айналған шешім.
Сәлемдесу жыры: құрмет пен парасаттың белгісі
Сүйінбайдың қырғыз халқына қарата айтқан сәлемдесуінен қазақ пен қырғыз арасындағы мәңгілік достық жолын құрметтеуі анық байқалады. Ақын сөзді тереңнен тартып, жүйелі бастап, алғашқы сәттен-ақ парасатты ойдың үстем екенін аңғартады:
«Бас қосқан екі халық — ұлы жиын,
Қол жайып, құран оқып өткендерге;
Аруағын атам қырғыз, келдім жоқтай…»
Арандатпаны тоқтату: ақынның елді сақтау міндеті
Сүйінбайдың төмендегі жолдары айтыста тек тапқырлық емес, жоғары сана, терең ой, білгірлік қажет екенін көрсетеді. Ол Қатағанның ел ішіне іріткі салатын ниетін әшкерелеп, татулықты биік қояды:
«Жақпады маған қылығың,
Тыныштыққа бетің жоқ,
Тілейсің бе халықтың
Жаугершілік бүлігін?
Елді сақтау міндеті —
Ақынның, білсең, Қатаған…
Қазақ, қырғыз елдесіп,
Тыныштықта тұрғанда,
Анау-мынау демегің!»
Осы тұста Сүйінбай қарсыласын тек сөзбен жеңіп қоймай, айтыстың адамгершілік-елдік өлшемін де белгілейді.
Ақындық айбат: бейнелі сөз бен шындыққа сүйенген дәлдік
Сүйінбай өз айбатын өмір шындығымен астастыра, көркем бейнелеу арқылы асқақтатады. Оның мына сөздері қарсыласқа психологиялық үстемдік орнатады:
«Жанып тұрған жалынмын,
Шығарма, Қатаған, үніңді.
Есіңе сақта құлаған,
Қанатың сынған күніңді…»
Айтыстың жеңісін сыртқы мойындау да бекіте түседі. Қырғыздың батыры Жантайдың «Сен жеңдің, Қатаған жеңілді…» деп тоқтам айтуы — Сүйінбайдың үстемдігін айқын дәлел.
«Қатаған сөзден жаңылды…» — неге бұл шешуші тұс?
«Қатаған сөзден жаңылды» деу — қарсыластың уәжі мүдіріп, өз-өзін әшкерелеуін білдіреді. Ал «Қызып тұрған темірге өзі келіп қарылды» тіркесі — Қатағанның өзі келіп дау отына түсіп, өз сөзі өзіне қарсы жұмыс істегенін меңзейтін аса ықшам әрі қуатты түйін. Сондықтан бұл жолдар айтыстың тағдырын шешкен сөз деп айтуға толық негіз бар.
Қорытынды: айтыстың түйіні
Қорыта айтқанда, Сүйінбай мен Қатаған айтысы — қазақ пен қырғыз халықтарының тұтастығын, достығын танытатын тағылымды мұра. Сүйінбай қазақ даласындағы ру-тайпалардың қасиетін саралай отырып, рушылдықты емес, елдікті жырлады. Ол екі халықтың тарихын, әдет-ғұрпын, жақсы-жаманын, туысқандық пен достық сезімін шебер ұштастырып, айтыстың негізгі өзегін — бірлік идеясын алға шығарды.
Сүйінбай — өлмес мұрасымен, сұңғыла айтыскерлігімен, жырымен халқына жігер берген, қазақтың маңдайына біткен от ауызды, орақ тілді ақын.