ҚҰРМАНҒАЗЫ САҒЫРБАЙҰЛЫ туралы

Күй өнеріндегі орны мен қалыптасуы

Құрманғазы Сағырбайұлы (1818–1889) қазіргі Орал облысы, Жаңғалы ауданының Жиделі елді мекенінде дүниеге келген. Ол қазақ күйінің тарихында «күй атасы» атанған, халықтық рухты әуен тіліне айналдырған ұлы сазгер.

Құрманғазыны күй өнеріне баулыған әрі ұстазы болған — Ұзақ күйші. Жастайынан домбыра шертіп, көпшіліктің ықыласына бөленген өнерпаздың шығармашылық өрлеуіне Бөкей ордасындағы атақты күйшілер: Байжұма, Баламайсан, Байбақты, Соқыр Есжан сынды шеберлердің ықпалы айрықша болды. Солардан тәлім алған Құрманғазы уақыт өте қазақ халқының ұлы сазгері деңгейіне көтерілді.

Азаттық идеясы және тарихи шындық

Күйші шығармашылығының өзекті арқауы — халықтың азаттығы мен жеке тұлға бостандығы. Ол XIX ғасырдың 30-жылдарында Исатай Тайманұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліске ерекше назар аударып, осы тарихи оқиғаға өзінің алғашқы туындыларының бірі — «Кішкентай» күйін арнады.

Қарсылық пен үміт әуені

Кейінгі «Ақбай», «Ақсақ киік», «Түрмеден қашқан», «Адай» күйлерінде ол халықтың азаттықты көксеген арманын, әділетсіздікке қарсылықты, қоғамдық мүдделер қақтығысын кең тыныспен бейнеледі. Бұл туындыларда қоғам мен адам арасындағы күрделі әлеуметтік-психологиялық ахуал айқын сезіледі.

Лирикалық әлем және адам даусының ырғағы

Құрманғазы шығармашылығында ішкі мұң, сағыныш, аналық мейірім секілді лирикалық сарындар да ерекше орын алады. «Аман бол, шешем, аман бол», «Қайран шешем», «Ертең кетем», «Бұқтым-бұқтым» күйлерінде адам даусының ырғағы домбыра тілінде анық естіледі.

Ойнақы ырғақ, мерекелік көңіл

Сонымен бірге би ырғағымен жазылған, көңілді де серпінді күйлері де бар. Олардың қатарында «Балбырауын» және «Әсем» туындылары көпшілікке кеңінен мәлім.

Тағдыр сынағы, түрме жылдары және рух беріктігі

Құрманғазы Сағырбайұлы бірнеше мәрте түрмеге қамалды. Ол Орал, Орынбор және Үркіт түрмелерінде де отырған. Алайда қуғын-сүргін мен сергелдеңге қарамастан, халық азаттығы жолындағы күрескер сазгердің рухы ешқашан мұқалмады.

Осы кезеңдердегі терең ой-толғамның көрінісі ретінде «Алатау» және «Сарыарқа» күйлері дүниеге келді. Бұл шығармалар тәуелсіздік пен бостандық туралы халықтық аңсарды асқақ әуенге айналдырды.

Мирас және шәкірттер сабақтастығы

1880 жылы Құрманғазы Астрахань маңындағы Сақмар елді мекеніне қоныс аударады. Қауым арасында ерекше құрметке бөленген ол өз мектебін қалыптастырып, мұрасын жалғайтын шәкірттерді тәрбиеледі. Олардың ішінде Дина Нүрпейісова, Е. Есжанов, М. Сүлейменов секілді мирасқорлары бар.

Сол дәуірде аты шыққан Көкбала, Менегай, Меңқара, Сүгірәлі, Торғайбай, Шора сияқты домбыра тарту шеберлері де Құрманғазыны ұстаз тұтқан. «Байжұма» және «Бозқаңғыр» күйлері оның асқан орындаушылық қуатын, композиторлық биігін айқындай түседі.

Қорытынды сарын: өмір жолының түйіні

«Итог» күйінде Құрманғазы ауыр да азапты өмір жолының қорытындысын айқын суреттейді. Сазгер шығармашылығында лирика, халық тарихын баяндау, табиғат пен қоршаған ортадан туған әсерді жеткізу сияқты әуендік арналары да айрықша орын алды.

Құрманғазының күйлері қазақ халқының мәдениетінде аса маңызды тарихи орынға ие. Ол өз туындылары арқылы халқымыздың рухани дамуына қомақты үлес қосты.