қазақ киім үлuілері
Еуразия даласын қоныс еткен көшпелі қазақ халқының киім үлгілері табиғи ортаға да, көшпелі тіршілік салтына да сай қалыптасты. Қазақы киімнің сымбатында, ою-өрнегінде, әрбір әшекейінде халқымыздың тарихы мен дүниетанымының қайталанбас ізі бар. Бұл — ұлттық мәдениетіміздің көркем айғағы.
Ерлер киімі мен жарақ үлгілері
Бас киімнен бастап сырт киім мен аяқ киімге дейінгі әр бұйым мәртебені, маусымды және өмір салтын білдіріп отырған.
Айыр қалпақ
Айыр қалпақ — аса қымбат матамен тысталып, ішіне жұқа киіз немесе қалың мата салынып, сырылып тігілетін ер адамдардың бас киімі. Сыртына өсімдік тектес өрнек салынып, алтын жіппен зерленеді. Ертеде оны негізінен хан-сұлтандар салтанатқа киген.
Оқалы немесе зерлі шапан
Оқалы (зерлі) шапан — қымбат матадан тігіліп, жағасы мен өңіріне зер салынып, арқасы мен етек-жеңі оқалы жіппен өрнектелетін сырт киім. Арқасына күн тәріздес дөңгелек өрнек, өн бойына өсімдік тектес оюлар түсіріледі. Ертеректе мұндай шапандарды хан-сұлтандар мен ауқатты адамдар киген.
Жарғақ шалбар
Иленіп, әбден өңделген жұқа теріні қазақтар «жарғақ» дейді. Қызғылт түске боялып, түрлі-түсті өрнек салынған жарғақ теріден тігілген шалбар «жарғақ шалбар» аталған. Бұл сәнді киімді кезінде батырлар, бектер мен билер, сал-серілер салтанатта киген.
Тымақ
Қазақта тымақтың түрі көп, соның ең бағалысы — түлкі тымақ. Маңдайы мен құлақтарының ішкі жағына түлкі терісі тігіледі, ал сырты мақпалмен, пүлішпен немесе өзге асыл маталармен сырылып тысталады. Тымақтың төбесі төрт немесе алты сай үшкіл киізден құралып, шошақ пішінде келеді.
Ішік
Ішік — сырты матамен тысталып, түрлі аң терісінен жүнін ішіне қаратып тігілетін қысқы сырт киім. Қолданылған терісіне қарай түлкі ішік, қасқыр ішік, сеңсең ішік, нышпақ ішік деп әртүрлі аталады.
Саптама етік
Саптама етік — қонышы тізені жауып тұратындай ұзын, табаны қалың сіріден тігілетін, оң-солы жоқ түзу аяқ киім. Оны киіз байпақпен киеді. Қысқы аязда ат үстінде жүргенге жылы әрі қолайлы.
Әйел киімі мен нәзік нақыш
Әйел киімінде пішімнің ықшамдылығы мен кестенің үйлесімі ерекше мәнге ие. Кей бұйымдар жас ерекшелігі мен әлеуметтік мәртебені де аңғартқан.
Кимешек
Кимешек — егде әйелдер киетін бас киім. Ол кеудені толық жауып тұратын тұтас матадан тігіледі. Ақ матадан бет жағы ойылып, жаға-өңірі оқаланып кестеленеді. Төбесіне сәндік үшін шылауыш немесе күндік тәрізді ақ мата оралады.
Камзол
Камзол — шапанға қарағанда ықшам, қысқа, көбіне жеңсіз немесе қысқа жеңді болып келетін әйелдің сырт киімі. Салтанатқа арналған камзолдар аса қымбат матадан тігіліп, белі қыналып, өңірі мен етегі әртүрлі өрнекпен кестеленеді.
Кебіс-мәсі
Мәсі — өңделген жұқа теріден тігіліп, қонышына ою салынып, табансыз әрі ұлтансыз, негізінен үйде киілетін жеңіл аяқ киім. Кебіс — табаны қалың, өкшесі биіктеу, сыртына өрнек түсіріліп тігілетін, мәсінің сыртынан киюге арналған аяқ киім.
Тақия
Қазақта тақияның түрі көп. Соның ішінде аса сәндісі — бүлдіршін қыздар киетін үкілі тақия. Ол шамамен 10–15 см биіктікте дөңгеленіп тігілетін, төбесіне үкі тағылатын жеңіл бас киім. Жиегі оюмен көмкеріліп, асыл тастармен әшекейленеді. Оны жас қыздар ұзатылғанға дейін киеді: ұзатылар шақта тақиясымен «сыңсу» айтып қоштасқан.
Көпке ортақ бас киім
Бөрік
Бөрік — жеткіншектерден бастап ересектерге дейін киетін бас киім. Етегі айналдыра қымбат терімен көмкеріліп тігіледі. Материалы мен әшекейіне қарай шошақ бөрік, үкілі бөрік, камшат бөрік секілді түрлерге бөлінеді.
Осы бұйымдардың әрқайсысы — тек киім емес, көшпелі өмірдің тәжірибесі мен талғамын, табиғатпен үндестікті және ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан көркем ойды сақтаған мәдени мұра.