Асан есімді тарихи тұлғалар мен фольклордағы Асан бейнесі арасындағы байланысты белгілеу
Жұмыстың негізгі мазмұны
Алтай мен Оралдың арасындағы ұлан-ғайыр далада көшпелі тіршілік мұратын ұстанған қазақ халқының ұлттық болмысы, тарихи жады, әлеуметтік ой-пікірі мен дүниетанымы ең алдымен фольклорлық мұрада сақталған. Тәуелсіздік кезеңінде рухани қазынаны жаңғырту бағыты күшейіп, соның нақты көріністерінің бірі ретінде «Мәдени мұра» бағдарламасы қабылданды. Бағдарламаның маңызды нысаналарының бірі — халық фольклорын жинақтап, ғылыми айналымға енгізу және көпшілік игілігіне жарату.
Негізгі идея
Асан Қайғы туралы аңыздар — халықтың сан ғасырлық әлеуметтік аңсарын, арман-мұратын, күйінішін әрі тарихи тәжірибесін жинақтаған рухани мұра.
Танымдық маңызы
Бұл аңыздар қазақ тарихын, халық дүниетанымын, елдік мүддені және әлеуметтік утопияға ұласатын «құтты қоныс» идеясын түсіндіруге қызмет етеді.
Тақырыптың өзектілігі
Асан Қайғы туралы аңыздар қазақ фольклорындағы ерекше қабаттардың бірі саналады. Аңыздардың өзегіне ноғайлы мен қазақтың айырылуына күйіну, елге жайлы қоныс іздеу, хан жанында толғау айтып, қоғамның келешегіне алаңдау секілді сарындар тоғысқан. Сондықтан Асан бейнесі жырау, шешен, ел мұңын арқалаған дана тұлға ретінде қалыптасады.
Кілт ұғым
«Жерұйық іздеу» — тек географиялық ізденіс емес, халықтың әділетті қоғамды аңсауы мен тарихи күйзелістерге берген символдық жауабы.
Зерттелу деңгейі
Асан Қайғы тұлғасы мен оған қатысты аңыздарды зерттеуге Ш. Уәлиханов, Г. Потанин, Х. Досмұхамедов, М. Әуезов, Е. Исмаилов, М. Ғабдуллин, Ә. Марғұлан, Ә. Қоңыратбаев, Б. Адамбаев, С. Қасқабасов, А. Шәріп, А. Сейдімбек, Б. Омарұлы және басқа ғалымдар үлес қосты. Зерттеулердің бір арнасы — аңыздардың мәтіндік нұсқаларын жинау; екінші арнасы — тарихи кезеңмен сәйкестендіру; үшінші арнасы — жанрлық табиғатын анықтау.
Ш. Уәлиханов
Асанды Жәнібек хан дәуірімен байланыстыра отырып, дала жұртының оны «ноғайлы философы» ретінде ұмытпайтынын атап өтеді.
Г. Потанин
Екі аңыз нұсқасын жазып алып, оларды ХІХ ғасырдың соңындағы баспасөзде жариялауға ықпал етті.
С. Қасқабасов
Асан туралы әңгімелерді халық прозасындағы әпсана жанрымен байланыстырып, «әлеуметтік утопия» сатыларын айқындады.
М. Әуезов пен Х. Досмұхамедов көзқарасы
М. Әуезов Асан Қайғы жайындағы аңыздардың қоғам мұңын бейнелейтінін көрсетіп, оны кейін «зар заман» әдебиетімен сабақтастыра пайымдайды. Х. Досмұхамедов Асанды халық әдебиетіндегі болжал өлеңдердің бастауына қойып, ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы отарлау қысымы күшейген шақта мұндай сарынның айқын өрлегенін атап өтеді.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Зерттеудің мақсаты — Асан Қайғы туралы рухани мұраны кешенді түрде жүйелеп, аңыздардың тарихи негіздері мен фольклорлық сипатын кеңінен талдау.
Негізгі міндеттер
- Қазақ фольклорындағы Асан туралы аңыздарды жүйелеу және жанрлық табиғатын саралау.
- Әдебиеттану мен фольклортануда берілген бағалар мен ғылыми көзқарастардың мәнін айқындау.
- ХІХ ғасырдағы «зар заман» әдебиеті мен аңыздар арасындағы тарихи-идеялық үндестікті көрсету.
- Тарихи тұлғалар туралы деректер мен фольклордағы жинақталған бейне арасындағы байланысты белгілеу.
- Тұрақты мотивтер қатарын анықтап, фольклордағы циклизация құбылысын талдау.
Дереккөздер мен ғылыми жаңалық
Дереккөздер
- ҚР ҰҒА Орталық кітапханасының сирек қолжазбалар қорындағы жазбалар.
- ХІХ ғасыр соңы мен ХХ ғасыр басындағы мерзімді басылымдар: «Дала уәлаятының газеті», «Тургайская газета».
- Жекелеген зерттеушілер мен фольклорлық практика барысында жиналған мәтіндер.
Ғылыми жаңалықтар
- Аңыздардың Ноғайлы ордасындағы «зар заман» кезеңінде туып, ХІХ ғасырдағы тарихи ахуалда қайта жаңғырғаны негізделеді.
- Әз-Жәнібек тұлғасының әр дәуірдегі Жәнібек бейнелерін жинақтаған күрделі (жиынтық) образ екені көрсетіледі.
- Тұрақты мотивтердің төркіні мен трансформациясы, сондай-ақ циклизацияның тарихи қайшылықтарға әсері талданады.
Бірінші бөлімнің өзегі: аңыз бен тарихи шындықтың арақатынасы
1.1 Алғашқы жазбалар және дәуір шындығы
Бұл тарауда Асан Қайғы туралы аңыздардың ХІХ ғасырдың екінші жартысында жазылып алынған нұсқалары (Ш. Уәлиханов, Г. Потанин) және «Дала уәлаяты» газетінде жарияланған мәтіндер сол кезеңнің тарихи-әлеуметтік болмысымен салыстырыла қарастырылады. Аңыз — халық прозасының тарихи оқиғаны баяндап қана қоймай, оған баға беретін, тағылымын ұсынатын және арман-тілекпен ұштастыратын түрі. Ауызша таралуына байланысты әр дәуір аңызға өз таңбасын түсіреді: жаңа сұрақтар қосылады, ескі мотивтер қайта мағыналанады.
«Зар заман» сарыны және Асан бейнесі
ХІХ ғасырда Ресей отаршылдығы түбегейлі орнығып, әкімшілік реформалар күшейген сайын көшпелі өмірге қажет қоныс тарылды, қоғамдық санада торығу, уайым, қарсылық күшейді. Бұл ахуал халық аңыздары мен өлең-жырларынан, сондай-ақ «зар заман» ақындарының шығармаларынан көрініс тапты. М. Әуезов әдебиеттегі осы күңіреністі сарынның алғы шебі Асан Қайғыдан басталатынын атап көрсетеді.
Аңыздағы уайым себебі
Хан тұқымының қарадан әйел алуы — тектіліктің әлсіреуіне, болашақ биліктің берекесіз болуына апарады деген түсінік.
Символдық көрініс
Аққу — төре тұқымы; құладын — тексіз билік не сыртқы күш. «Құладынға аққуды ілдіру» — бодандық қаупінің ишарасы.
Негізгі желі
Қайырсыз қонысты тастап, құтты мекен іздеу — Асан аңыздарының өзекті арқауы.
Аңыз мәтіндерінде Асан барған жердің малға, егінге, тұрмысқа қолайлылығын ғана емес, сыртқы қауіп-қатер ықтималын да болжап айтады. Кей нұсқаларда Тарбағатай, Кереку, Еділ-Жайық, Сарыарқа секілді өңірлерге қатысты отарлау қауіпі ескертіледі. Бұл сарын ХІХ ғасырдағы Мұрат, Дулат, Шортанбай тәрізді ақындардың дүниетанымымен үндес келеді. Сол себепті зерттеушілер Асанды заман сыншысы, әлеуметтік ойшыл ретінде бағалайды.
1.2 Шежірелік жазбалардағы Асан ғұмырнамасы және тарихи дерек
Бұл тарауда Құрбанғали Халидтің «Тауарих хамса» еңбегіндегі Асан Қайғы туралы ғұмырнамалық мәліметтер мен Шәкәрім Құдайбердіұлының шежірелік зерттеуіндегі дәуір шындығына қатысты деректер талданады. Аңыздарда Асанның нақты өмірбаяндық деректері мардымсыз сақталса, шежірелік еңбектер тарихи тұлғаға нақтырақ сипат беруге ұмтылады.
Қ. Халид баяндауындағы түйіндер
Қ. Халид Ұлық-Мұхаммед ханды Асан есімімен байланыстырып, халық аңыздарындағы Орманбетті Ұлық-Мұхаммед ретінде тануға бейім келеді. Осы ұстанымына сай кейбір атаулардың дыбыстық тұлғасын өзгертіп түсіндіреді және «Ел айырылған» күйін ағайынды хандар арасындағы тарихи ренішпен сабақтастырады. Мұндай пайымдаулардың бір бөлігі кейінгі зерттеулерде тарихи деректермен салыстырыла қайта қарастырылған.
Берілген мәтін үзіндісі түпнұсқада аяқталмай үзілгендіктен, шежірелік желінің келесі бөлімі бұл жерде толық келтірілмеді.
Теориялық-әдіснамалық негіз және қолданылу аясы
Зерттеуде фольклористикада орныққан теориялық тұжырымдарға сүйеніп, салыстырмалы типология және тарихи талдау әдістері қолданылған. Нәтижелерді фольклортану саласында, қазақ дүниетанымы мен рухани мұрасын зерттеуде, сондай-ақ жоғары оқу орындарындағы «Қазақ халық ауыз әдебиеті» және қазақ руханиятына қатысты курстарда пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын басты тұжырымдар
- Асан Қайғы туралы аңыздарды ХҮІ ғасырда ноғай, қарақалпақ, қазақ арасына ортақ мұра ретінде қарастыру.
- Ноғайлы кезеңіндегі және ХІХ ғасырдағы тарихи-әлеуметтік ортақтық аңыздардың қазақ арасында қайта жаңғыруына негіз болғанын көрсету.
- Тарихи шындықтың фольклорда халықтың арман-тілегіне сәйкес «түзетіліп» бейнеленетінін дәлелдеу.
- Асан туралы аңыздарды көркемдеу тәсілдері терең сіңген, халықтық таным мен әлеуметтік көзқарасты мол сақтаған рухани мұра ретінде сипаттау.
Жариялануы және құрылымы
Жариялануы
Диссертация мазмұнын ашатын мақалалар «Қазақ тілі мен әдебиеті», «Ұлт тағылымы», «Ақиқат», сондай-ақ Қостанай мемлекеттік университетінің «Хабаршысы» журналдарында жарияланған. Зерттеу материалдары бойынша 3 халықаралық және 2 республикалық ғылыми конференцияда баяндамалар жасалған.
Құрылымы
Диссертация кіріспеден, үш бөлім мен жеті тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшадан тұрады.