Қазақша рефераттар

Педагогикалық іскерлік

Білім беру философиясы және негізгі ұғымдар

Білім беру философиясы мәдени ортада адамның ақыл-ойы мен адамгершілік дамуы қалай жүретінін және бұл үдерісте білім беру жүйесінің қандай рөл атқаратынын қарастырады. Төменде педагогика саласында жиі қолданылатын негізгі ұғымдар жүйеленіп берілген.

Білім беру — процесс

Тұлғаның жетістікке жетуіне бағытталған арнайы ұйымдастырылған оқу-тәрбие үдерісі, яғни педагогикалық үдеріс. Ол мұғалімнің оқытуы және оқушының оқуы арқылы жүзеге асады.

Білім беру — нәтиже

Тұлғаның қол жеткізген жетістігі: жинақтаған білімдері, іскерліктері, дағдылары және меңгерген әлеуметтік тәжірибесі.

Білім беру — жүйе

Азаматтардың дамуына жағдай жасап, педагогикалық үдерісті іске асыратын арнайы ұйымдастырылған әлеуметтік жүйе. Білім беру жүйесі тарихи қалыптасқан оқу-тәрбие мекемелері мен оқу бағдарламаларының жиынтығын қамтиды.

Педагог және педагогикалық қызметтің құрылымы

Педагог ұғымы

Педагог — білім беру ұйымдарында, сондай-ақ білім беру бағдарламаларын іске асыратын өзге ұйымдарда білім алушыларды оқыту және тәрбиелеумен байланысты кәсіби қызмет атқаратын қызметкер.

Терминнің тарихи төркіні ежелгі Грециядан бастау алады: бастапқыда “педагог” ауқатты адамдардың баласын ертіп жүретін, тәрбиесіне жауапты құлды білдірген (грекше paidos — бала, ago — жетелеу). Кейін бұл атау кеңейіп, қазіргі мағынасында мұғалімдерге қатысты қолданылатын болды.

Ежелгі дәуірдегі атаулар

  • Дидаскалар — оқыту ісімен айналысқан ежелгі грек мұғалімдері.
  • Педотриб — палестра (спорт) мектебінің мұғалімі, қазіргі дене шынықтыру пәні мұғаліміне сәйкес.
  • Педаном — Спарта полисіндегі мемлекеттік тәрбие мекемесінің басшысы.

Педагогикалық іс-әрекет

Педагогикалық іс-әрекет — аға ұрпақтың жас ұрпаққа адамзат жинақтаған мәдениет пен тәжірибені жеткізуге бағытталған, олардың тұлғалық дамуына жағдай жасап, қоғамда белгілі әлеуметтік рөлдерді орындауға дайындайтын әлеуметтік іс-әрекеттің ерекше түрі.

Конструктивті іс-әрекет

Педагогикалық жұмыстың жобалары мен жоспарларын құрастыру арқылы жүзеге асады.

Коммуникативті іс-әрекет

Педагогикалық үдеріске қатысушылармен тиімді қарым-қатынас орнатуға бағытталады.

Тәрбиелеу және оқыту

Тәрбиелеу — әлеуметтік тәжірибені мақсатты түрде меңгерту және тұлғалық қасиеттерді қалыптастыру. Оқыту — білім, іскерлік, дағдыны қалыптастыру және ойлауды дамытуға бағытталған басқарылатын танымдық іс-әрекет.

Кәсіби құзыреттілік, іскерліктер және педагогикалық техника

Кәсіби құзыреттілік

Педагогтың кәсіби құзыреттілігі — педагогикалық іс-әрекетті орындауға қажетті теориялық және практикалық даярлық. Бұл мұғалімнің кәсіби кәсібилігін (профессионализмін) білдіреді (В.А. Сластенин).

Педагогикалық іскерлік

  • Теориялық білімге негізделген, үйлесімді дамыған тұлғаны қалыптастыруға бағытталған, бірізді әрі автоматтандырылған әрекеттер жиынтығы (В.А. Сластенин).
  • Мұғалім әрекеттерінің жиынтығы; ол педагогикалық қызмет функцияларымен қатар, мұғалімнің жеке психологиялық ерекшеліктерімен де байланысты (В.А. Мижериков).

Рефлексивті іскерлік

Педагогтың өзіне және өз әрекеттеріне бағытталған бақылау-бағалау қызметін жүзеге асыруы. “Рефлексия” (лат.) — өткенге қайта оралу.

Ақпараттық іскерлік

Оқу материалын түсіндіру, ақпаратты алу және өңдеу әдістерін қолдану.

Перцептивті іскерлік

Қарым-қатынаста өзгені қабылдау және түсіну қабілеті.

Педагогикалық техника

Мұғалімнің өзін-өзі басқаруы және өзара әрекеттесуі; ішкі мазмұн мен сыртқы көріністің үйлесімін қамтамасыз етеді.

Мотивация және үздіксіз педагогикалық білім беру

Мотивация — тұлғаның мінез-құлқы мен іс-әрекетінің сипатын, бағытын және мазмұнын айқындайтын мотивтер жиынтығы (Н.И. Конюхов).

Үздіксіз педагогикалық білім беру — нақты педагогикалық қызметке даярлау және тұлғаның білім алу қажеттіліктерін өтеу мақсатындағы педагогикалық білім беру мекемелерінің қызметі.

Дәріс тезистері: педагогикалық мамандықтың пайда болуы және дамуы

Төмендегі бөлімдер педагогикалық мамандықтың тарихи қалыптасуын және мектеп ісінің әр дәуірдегі ерекшеліктерін қысқаша, мазмұнды түрде жинақтайды.

Тақырып 1.1. Ежелгі дәуірдегі педагогикалық мамандық және мектеп ісі

Дәрістің мақсаты

Педагогикалық мамандықтың пайда болуы туралы түсініктерді қалыптастыру.

Тақырып сұрақтары

  • Ежелгі дәуірдегі тұрмыстық жағдайда мектептің пайда болуы
  • Ежелгі Египеттегі мектептердің пайда болуы
  • Ежелгі Грецияда мектептердің пайда болуы
  • Ежелгі Рим мектептерінің пайда болуы

Мамандықтың тууының алғышарттары

Педагогикалық мамандықтың пайда болуы қоғам дамуының объективті қажеттіліктерімен байланысты. Егер жас ұрпақ аға ұрпақтың сан ғасырлар бойы жинақтаған әлеуметтік тәжірибесін шығармашылықпен игермесе, қоғам ілгері дамымас еді.

Еңбек бөлінісі қалыптаса бастаған кезеңде тәжірибені беру міндеті көбіне қарттарға жүктелді: олар балаларға қарапайым тұрмыстық іскерліктерді үйретті. Осылайша тәрбиеші қызметі бөлініп шығып, кейін мұғалім мамандығына ұласты.

Мектептің әлеуметтік институт ретінде қалыптасуы

Мектептің пайда болуы мен дамуына мәдениеттің ілгерілеуі (жазудың, санаудың пайда болуы) әсер етті. Алғашқы мектептер туралы жазбаша деректер б.з.б. 2500 жылдар шамасында Египет жазбаларында кездеседі.

Ежелгі Шығыста (Вавилон, Ассирия, Египет, Үндістан, Қытай және т.б.) арифметика, геометрия, астрономия, медицина сияқты ғылымдардың негіздері қалыптасты.

Ежелгі Египет

Мектеп алғашында отбасылық институт ретінде дамыды: әке беделі жоғары болып, ол өз мамандығын баласына үйретті. Оқу ауыр тәртіппен өтті; сабақтар таңнан кешке дейін жүргізіліп, тәртіп бұзғандар қатаң жазаланды.

Мектеп түрлері

  • Отбасылық мектептер
  • Храм жанындағы мектептер
  • Патша сарайы жанындағы мектептер
  • Жазғыштар мен қолөнершілер мектептері

Ежелгі Греция

Грецияда білім беру ісі жүйеленіп, баланы оқыту ісімен айналысатын арнайы педагогтар қызмет етті. Білім беру бірнеше деңгейден тұрды: бастауыш жеке меншік мектептер, одан кейін гимнасия, әрі қарай эфебия кезеңі.

Мусикалық мектеп

7–16 жас аралығы. Әдеби және музыкалық білім берілді.

Палестра (гимнастика) мектебі

12–16 жас аралығы. Дене тәрбиесі басым болды: жүгіру, күрес, секіру, диск пен найза лақтыру, қылыштасу.

Кифаристер мектебі

Өнер мектебі: музыка, би, ән айтуға үйретті.

Гимнасия және эфебия

Гимнасияда 16–18 жас оқыды (Академия, Ликей, Киносарг). Эфебияда 18–20 жас әскери және мемлекеттік қызметке даярланды.

Қыз балалардың тәрбиесі көбіне отбасында жүргізіліп, қарапайым оқу-жазу және музыкалық дайындықпен шектелді.

Ежелгі Рим

Б.з.б. II ғасырдан бастап Рим Жерорта теңізі бойындағы елдерді жаулап, мәдениет, ғылым және өнердің дамуына ықпал етті. Юлий Цезарь дәуірінде мұғалімдер мемлекеттік қызметкер мәртебесін алып, жалақы төленді.

Грамматикалық мектеп

11–15 жас. Гуманитарлық білім берілді; мұғалімдері грамматиктер мен литераторлар деп аталды.

Риторикалық мектеп

13–19 жас. Шешендік өнер мен гуманитарлық білім; мемлекетке қызмет ететін шенеуніктерді даярлады. Мұғалімдері риторлар деп аталды.

Бақылау сұрақтары

  1. Тәрбиеші мамандығы мұғалім мамандығына қалай ауысты?
  2. Ежелгі Египетте қандай мектеп түрлері болды?
  3. “Педагог” сөзінің мағынасын түсіндіріңіз.
  4. Алғаш мектептер қай өңірлерде пайда болды?

Тақырып 1.2. Орта ғасырлардағы мұғалім мамандығының дамуы

Батыс өркениеті

Орта ғасырларда Батыста христиан шіркеуі қоғамдық өмірге айтарлықтай ықпал етті: діни тәрбие жүргізіліп, ғылым дамуына кей тұста шектеулер қойылды. Білім беру таптық сипатта болды; оқыту жекелей және топтық формада ұйымдастырылды, ал тәртіп бұзғандарға жаза қолдану кездесіп отырды.

Мектеп типтері

  • Монастырьлық
  • Соборлық
  • Приходтық

“Жеті еркін өнер”

Тривиум: грамматика, диалектика, риторика.
Квадривиум: арифметика, геометрия, астрономия, музыка.

Серілік тәрбие және университеттердің пайда болуы

Серілік (рыцарьлық) тәрбие 7 жастан 21 жасқа дейін созылып, “жеті серілік игілік” арқылы жүзеге асты: өлең шығару және ән айту, шахмат, қылыштасу, аң аулау, найза-қылыш-қалқан ұстау, жүзу, атқа міну шеберлігі. 21 жасқа келгенде арнайы сынақтан өтіп, сері атағын алды.

XIII ғасырдан бастап Еуропада алғашқы жоғары оқу орындары қалыптаса бастады (Оксфорд, Кембридж, Сорбонна және т.б.). Университеттерде дін, медицина, заң факультеттері жұмыс істеді.

Қала мектептері

Қоғам, сауда және қолөнер дамуына байланысты жаңа типтер пайда болды: шеберханалық мектептер (қолөнер) және гильдейлік мектептер (сауда). Шеберханалық мектептерде ұстаздық қызметті шебер атқарды.

Шығыс өркениеті және Қазақстан аумағы

Шығыс елдерінде білім мен ғылымның дамуына айрықша көңіл бөлінді: математика, физика, астрономия, география, медицина, философия, тарих, тіл білімі және басқа салалар ілгеріледі. Діни білім беру мекемелері болғанымен, дін ғылымды Батыстағыдай шектей қойған жоқ.

Қазақстан аумағында медреселер маңызды рөл атқарды. Орта ғасырларда мұғалімдік қызметті молдалар, ишандар, ақсақалдар және сауатты, тәжірибелі адамдар атқарды. Бұл өңірде білім мен ғылым дамығанын археологиялық деректер мен мәдени мұралар дәлелдейді (Отырар кітапханасы, көне қала орындары, қолжазбалар және т.б.).

Бақылау сұрақтары

  1. Орта ғасырлардағы мектеп типтері қандай болды?
  2. Серілік тәрбиеге сипаттама беріңіз.
  3. Алғашқы жоғары оқу орындары қай жерде пайда болды?
  4. Орта ғасырларда мектеп қызметкерлері кімдер болды?

Тақырып 1.3. Жаңа дәуір және қазіргі заман: білім берудің өзгерістері

Капитализм дәуірі және педагогика ғылымы

Капитализм дәуірінде мұғалім мамандығы бұқаралық сипат алды: арнайы білімі бар адамдардың мұғалім болуына мүмкіндік кеңейді. XVII ғасырда педагогика философиядан бөлініп, дербес ғылым ретінде қалыптасты.

Педагогика ғылымының негізін салушы — чех педагогы Ян Амос Коменский. Оның идеяларын кейін И.Г. Песталоцци, А. Дистервег, И. Гербарт, Дж. Локк, Д. Дьюи, К.Д. Ушинский, А.С. Макаренко, В. Сухомлинский, Н.К. Крупская және т.б. жалғастырды.

Ресей және Қазақстандағы педагогикалық білім

XVIII ғасырдың соңында Ресейде педагогикалық білім берудің дамуына байланысты мұғалім мамандығына қойылатын кәсіби талаптар жүйесі айқындала түсті. 1779 жылы Мәскеу университеті жанынан мұғалімдер семинариясы ашылып, бастауыш пән мұғалімдерін даярлады. 1804 жылы алғашқы педагогикалық университет ашылды.

Қазақстанда XIX ғасырда ағартушылық идеялардың таралуымен және патшалық Ресейдің отарлық саясатының ықпалымен мектептер ашылып, сауаттандыру ісі күшейді. Орыс тілінде оқытатын мектептермен қатар, қазақ тілінде және аралас тілдегі мектептер де жұмыс істеді. Ы. Алтынсарин ашқан Торғайдағы мектептер қазақ және орыс тілдерінде оқытуды ұштастырды.

XX ғасырдың 20–30 жылдарында жоғары оқу орындары ашыла бастады. 1928 жылы Алматыда Киров атындағы педагогикалық институт құрылды (қазіргі Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті). Облыс орталықтарындағы ЖОО жүйесі негізінен 1940–1950 жылдары қалыптасты. Тәуелсіздік кезеңінде педагогикалық институттар университеттерге айналып, мамандықтар спектрі кеңейді.

Шығыс Қазақстандағы мұғалімдер даярлайтын жоғары оқу орны 1952 жылы Өскемен педагогикалық институты ретінде ашылып, 1991 жылы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті болып қайта құрылды.

Бақылау сұрақтары

  1. Капитализм дәуіріндегі мектеп пен мұғалім мамандығының ерекшеліктерін атаңыз.
  2. Қазақ жеріндегі оқу орындарының түрлерін сипаттаңыз.
  3. Ресейдегі мұғалімдер даярлайтын алғашқы оқу орындарын атаңыз.

Әдебиеттер

Төмендегі тізім дәріс мазмұнын тереңдетуге арналған негізгі және қосымша дереккөздерді қамтиды.

Негізгі әдебиеттер

  1. Мижериков В.А., Ермоленко М.Н. Введение в педагогическую деятельность. М.: Педагогическое общество России, 2002. 208 б.
  2. Батурина Г.И., Кузина Т.В. Введение в педагогическую профессию. М., 1999. 228 б.
  3. Кан-Калик В.А., Никандров Н.Д. Мамандыққа кіріспе. М.: Педагогика, 1990. 144 б.
  4. Сластенин В.А., Исаев И.Ф. және т.б. Педагогика. М.: Школа-Пресс, 2000. 512 б.
  5. Подласый И.П. Педагогика. Новый курс: 2 кн. М.: Владос, 1999. Кн. 1. 576 б.

Қосымша әдебиеттер

  1. Зимняя И.А. Педагогикалық психология. Алматы, 2006. 480 б.
  2. Абдуллина О.А. Общепедагогическая подготовка учителя... М.: Просвещение, 1990. 141 б.
  3. Багаева И.Д. Учителю о профессионализме педагогической деятельности... Гомель, 1989. 90 б.
  4. Станкин Н.И. Профессиональные способности педагога... М., 1998. 368 б.
  5. Кан-Калик В.А., Никандров Н.Д. Педагогическое творчество. М.: Педагогика, 1990. 144 б.
  6. Боршова С.Г. Молодой учитель. Труд. Быт. Творчество. М., 1999.
  7. Рувинский Л.И., Кан-Калик В.А., Гришин Д.И. және т.б. Введение в специальность. М.: Просвещение, 1988. 208 б.
  8. Кукушкин В.С. Введение в педагогическую деятельность. М., 2005. 256 б.
  9. Ершов П.М., Ершова А.П., Букатов В.М. Общение на уроке... М., 1998. 336 б.
  10. Жармекова Г.С. Культура профессионально-педагогического общения будущего учителя. Алматы, 2002. 120 б.
  11. Елканов С.Б. Основы профессионального самовоспитания будущего учителя. М., 1989.
  12. Львова Ю.А. Творческая лаборатория учителя. М., 1985.
  13. Педагогика. Алматы, 2003.