Оқудың интерактивті әдістері үлгілері
Инновациялық тәсілдің мәні
Инновациялық оқу жұмысы оқу үдерісін нәтижелі білім алуға бейімдеп, жаңа технологияларды орынды енгізуге сүйенеді. Мұндай технологияларға кабельдік және спутниктік теледидар, бейнеконференциялар, телефорумдар, телемарафондар, портфолио, сондай-ақ оқыту мен тәрбиелеуде және өмірлік дағдыларды қалыптастыруда қолданылатын тренингтер жатады.
Бұл тәсіл қоғам, тұлға және мемлекеттің сұраныстарын, дистанциялық оқытудың ерекшелігін, сондай-ақ адамның сенімі, мінез-құлқы, қарым-қатынасы мен тәлім тәжірибесінің өзгермелі динамикасын ескере отырып, оқу процесіне жаңалық енгізуді көздейді.
Қазіргі ұстаным
Бүгінгі таңда басты міндет — жеке тұлғаның өзіне емес, оның даму үдерісін басқаруға көшу. Сондықтан тікелей ықпал ететін ұран, үндеу, артық дидактизм азайып, оның орнына сұхбат, бірлескен ізденіс және шығармашылық әрекетке жағдай жасау алға шығады.
Интерактивті оқыту: анықтама
Негізгі әдістемелік инновациялар көбіне оқытудың интерактивті әдістерін қолданумен байланысты. Interactive сөзі ағылшын тіліндегі interact ұғымынан шыққан: inter — өзара, act — әрекет ету.
Демек, интерактивті оқыту — ең алдымен сұхбатқа негізделген оқыту: оқытушы мен оқушының өзара әрекеттесуі ұйымдастырылады, ал білім дайын күйінде берілмей, оқушының ізденісі арқылы құралады.
Қытай нақылы интерактивті оқытудың мәнін дәл береді:
Маған айтшы — мен ұмытып қаламын; маған көрсетші — есімде қалады; өзіме істетші — сонда түсінемін.
Өзара әрекеттестіктің ерекшеліктері
Интерактивті сабақта оқу процесі барлық оқушы танымдық әрекетке тартылатындай ұйымдастырылады: әркім не білетінін, нені ойлайтынын түсінуге, ой елегінен өткізуге және рефлексия жасауға мүмкіндік алады.
Ортақ мағыналық кеңістік
Білім субъектілері бір мағыналық өріске келеді: ұғымдар нақтыланып, түсініктер теңестіріледі.
Бірлескен шығармашылық
Күрделі мәселелерге ортақ тапсырмалар арқылы кірісіп, бірыңғай шығармашылық кеңістік құрылады.
Келісім және таңдау
Тапсырманы шешу әдістері мен құралдарын таңдауда келісушілік орнайды.
Эмоциялық үндестік
Қатысушылар жақын эмоциялық жағдайда болып, қабылдау мен орындауда ортақ сезімдерді бастан кешіреді.
Оқытушының рөлі қалай өзгереді?
- Педагогтың белсенділігі оқушының белсенділігіне орын береді; педагог тапсырмалар арқылы бастаманы қолдайтын орта жасайды.
- Оқытушы ақпаратты “сүзетін” негізгі арна болудан бас тартып, ақпарат көздерінің бірі әрі үдерісті ұйымдастырушы болады.
- Оқушының тәжірибесі — оқу танымының маңызды қайнар көзіне айналады.
Интерактивті әдістер мен форматтар
Интерактивті әдістер дәрісті алмастырмайды, бірақ материалды терең меңгеруге көмектеседі және ең маңыздысы — пікір, қарым-қатынас, мінез-құлық дағдыларын қалыптастырады.
Жиі қолданылатын әдістер
Көмекші құралдар
Тақта, кітаптар, бейнематериалдар, слайдтар, флипчарт, постерлер, компьютерлер және өзге де таныстырылым құралдары интерактивті жұмысты күшейтеді.
Оқу үдерісін байытатын форматтар
Топтық пікірсайыс, жазбаша жұмыстар, құрдастармен “тең — теңімен” қағидаты, бейнефильмдерді көру және талқылау, түрлі науқандар мен акцияларды ұйымдастыру.
Әдістердің қысқа нұсқаулығы
Ми шабуылы (ми штурмы, “дельфи” элементтері)
Бұл әдісте берілген сұраққа кез келген қатысушы идея ұсына алады. Маңызды қағида — идеяға бірден баға бермеу: барлық ұсыныстар қабылданып, тақтаға немесе қағазға жазылады.
Өткізу алгоритмі
- 1Талқылауға тақырып немесе нақты сұрақ ұсыныңыз.
- 2Қатысушыларды қысқа әрі еркін идея айтуға шақырыңыз.
- 3Айтылғанның бәрін сөзбе-сөзге жақын етіп жазып отырыңыз; түсініксіз болса, нақтылап сұрауға болады.
- 4Идеялар аяқталғанда, тапсырманы қайталап, жиналған ойларды дауыстап тізіп шығыңыз.
- 5Қатысушылармен бірге қорытынды жасап, нәтижені тақырыппен байланыстырыңыз.
Қай кезде тиімді?
- Даулы мәселені талқылауда
- Ұяң қатысушыларды ынталандыруда
- Қысқа уақытта көп идея жинауда
- Аудиторияның дайындығын анықтауда
Уақыт
Идея жинау кезеңі әдетте ұзаққа созылмайды (орташа 4–5 минут). Одан кейін нұсқаларды талдап, басты бағыттарды таңдау ұсынылады.
Шағын топтардағы жұмыс
Оқу процесін алдын ала жобалауда ең тиімді нысандардың бірі — топтық жұмыс. Бұл жерде оқытушы оқу-жаттығу ортасын ұйымдастырып, диагностика мен мониторинг жүргізеді, қажет болса кеңес пен нұсқаулық береді.
Топтық жұмыс нені дамытады?
- Қарым-қатынас жасау және өзара әрекет ету машықтары
- Топтың құндылықтық-бағыттаушылық бірлігі
- Әлеуметтік рөлдерді жағдайға сай икемді алмастыру
Тест/сынақ (квиз)
Тест арқылы оқушылардың хабардарлық деңгейін немесе тақырыпқа қатынасын анықтауға болады. Сұрақтар сауатты, анық және ұғынықты тілде құрылып, оқушылардың сезімін сыйлауы тиіс.
Оқушылар жауап нұсқаларын “дұрыс / дұрыс емес / білмеймін” түрінде белгілейді. Егер тест жасырын болмаса, нәтижелер сабақта талқыланады; жасырын форматта қорытындыны оқытушы шығарады.
Рөлдік ойын
Рөлдік ойын — алдын ала бөлінген рөлдер арқылы өмірлік жағдайларды сахналап, мінез-құлықтың және эмоциялық реакциялардың қырларын меңгеру тәсілі. Әдетте 3–5 адамнан тұратын шағын топтарда жүргізіледі.
Қатысушылар тапсырманы карточка арқылы алады, рөлдерді бөледі, жағдайды ойнайды және нәтижені топқа ұсынады. Артықшылығы — әр қатысушы өз рөлінде әрекеттің салдарын “сезініп”, шешім қабылдауды тәжірибе арқылы үйренеді.
Шағын лекциялар
Шағын лекция теориялық материалды ықшам әрі түсінікті жеткізуге мүмкіндік береді. Оны интерактивті ету үшін лекция алдында ми шабуылын немесе рөлдік ойынды өткізу пайдалы: бұл тақырыптың маңызын арттырып, аудиторияның бастапқы білімін анықтайды.
Интерактивті сұрақтар үлгісі
- Сіз қалай ойлайсыз?
- Сіз мұны қалай істеуді ұсынасыз?
- Бұл неге алып келуі мүмкін?
Терминдерге анықтама беріп, “жалпыдан жекеге” қағидатымен түсіндіру, беделді дереккөздерге сүйену және әр бөлімнен кейін жинақтау жасау маңызды.
Жобаны әзірлеу
Бұл әдіс қатысушыларға аудиториядан тыс ойлауға мүмкіндік береді: талқыланатын мәселе бойынша нақты әрекет жоспарын жасап, жобаны қорғау арқылы дәлелдеу мәдениетін қалыптастырады және өзара пікір алмасуды күшейтеді.
Мысал: өз қаласындағы табиғи апат қаупін төмендетуге бағытталған жоба. Қажет болса, мамандандырылған мекемелерден кеңес алып, кітапхана материалдарын пайдалану, баспасөзден тақырыпқа қатысты мақалалар мен иллюстрациялар жинау ұсынылады.
Бейнефильмдерді көру және талқылау
Көркем және деректі фильмдер, бейнероликтер мен бейнесюжеттерді сабақтың мазмұнына сай қолдануға болады. Көрсетілім алдында 3–5 шешуші сұрақ беру талқылауды мақсатты етеді.
Фильмді қажет жерде тоқтатып, нақты эпизод бойынша пікірталас ұйымдастыру пайдалы. Соңында міндетті түрде қорытынды жасалып, негізгі тұжырымдар бекітіледі.
Ширату
Ширату дене мен психикаға түскен салмақты азайтуға көмектеседі және коммуникация дағдыларын дамытады. Жаттығулар мазмұны, ұзақтығы және белсенділігі бойынша орынды реттелуі тиіс.
Кері байланыс
Кері байланыс оқу үдерісінің сапасын бағалауға, артықшылықтары мен кемшіліктерін көруге мүмкіндік береді. Пікірлерді үнсіз, даусыз, түсініктемесіз тыңдап, әр сөйлеушінің сезімі мен күйіне мұқият болған жөн.
Интерактивті оқытуды ұйымдастырудың негізгі ережелері
1) Толық тартылу
Семинар мен сабақтағы талқылау барлық қатысушыларды қамтитындай технологияларды қолданыңыз.
2) Психологиялық дайындық
Қатысушыларды жұмысқа біртіндеп енгізіңіз: ширату, қолдау көрсету, белсенді қатысушыларды жүйелі түрде ынталандыру маңызды.
3) Қатысушылар саны
Топ тым үлкен болмауы тиіс. Қолайлы мөлшер — шамамен 25 адам: осы жағдайда шағын топтардың жұмысы нәтижелі болады.
4) Кеңістікті дайындау
Аудиторияны үлкен және шағын топтарда жұмыс істеуге ыңғайлап ұйымдастырыңыз; қатысушылардың физикалық қолайлылығы қамтамасыз етілуі керек.
5) Процедура және регламент
Әр пікірге төзімділік танытып, сөз бостандығы мен ар-намысты құрметтеу қағидаларын алдын ала келісіңіз.
6) Топқа бөлудің тәсілі
Алдымен еріктілік негізін қолданған дұрыс; одан кейін кездейсоқ таңдау қағидаты әділдік пен әркелкілікті күшейтеді.
Міндетті шарттар
- Оқытушы мен оқушы арасында сенімге жақын, кемінде позитивті қатынас.
- Демократиялық стиль және ынтымақтастыққа негізделген байланыс.
- Оқытушының жеке тәжірибесін ашық мысал, факт, образ арқылы енгізуі.
- Әдістер мен жұмыс нысандарының көптүрлілігі және икемділігі.
- Сыртқы және ішкі уәжді, сондай-ақ өзара уәжді қатар іске қосу.
Артықшылықтар және не үшін “иә” дейміз
Интерактивті әдістер нені күшейтеді?
- Оқушылардың қызығушылығын және қатысу белсенділігін
- Оқу материалын тиімді меңгеруді
- Кері байланысты және пікір алмасуды
- Өмірлік дағдыларды, қарым-қатынас пен мінез-құлық машықтарын
Нәтижесі қандай болады?
- Жоғары уәжділік және тиянақты білім
- Қиялдау мен шығармашылық
- Тез тіл табысу және командалық рух
- Жеке дербестіктің құндылығы және өз пікірін еркін айту
- Іс-әрекетке бағдар, өзара сыйластық және демократиялық орта
Маңызды ескерту
Интерактивті әдістер әмбебап болғанымен, олар дәрісті толық алмастырмайды. Дегенмен дәрістік мазмұнды терең түсінуге ықпал етіп, қатысушылардың құндылықтары мен дағдыларын қалыптастыруда ерекше нәтиже береді.
Педагог ұстанымы
В.А. Сухомлинскийдің ойы осы жерге сай келеді: “Кім өзінің оқытушы екенін ұмытса, сол жақсы оқытушы.” Яғни тәлімгерлік үнді бәсеңдетіп, оқушымен қатар тұрып, шынайы сұхбат пен ынталандыру арқылы оқу үдерісін жандандыру маңызды.