ЖЫРЫН ТЫҢДА ДУЛАТТЫҢ
Дулат толғауларындағы шешендік пен поэтикалық мінез
Өз дәуіріндегі басқа ақын-жыраулар секілді Дулат та негізінен дидактикалық, шешендік сарындағы толғау өлеңдер туғызды. Оның сөзінде қазақ шешендік өнеріне тән қысқалық пен нұсқалық, көркемдік, шыншылдық, турашылдық, алмастай өткірлік, сенімділік айқын сезіледі. Сонымен бірге мақал-мәтелге жақын түйіп айту, образдылық, салыстыру мен салғастыру, саралау, нақтылық, ойдың жұмырлығы қатар көрінеді.
Өзара туыс, тектес осы екі жанрдың — шешендік сөз бен шешендік толғаудың — Дулат шығармаларында тоғыса көрінуі қоғамдық ой мен халықтық мүддені көздеген көсемсөздік табиғаттан туады. Ақын өзіне дейінгі көркем сөйлеу үлгілерін біріктіріп, біртұтас өнерге айналдыруға ұмтылды; абстрактылы ой кеңдігін заман сөзіне ұластырып, өз тұжырымдарын тағылымдық әрі танымдық биікке көтеруді мақсат етті.
Негізгі белгі
Ойды қысқа да нұсқа түйіндеу, дәлелді әрі сенімді айту.
Көркемдік тәсіл
Образ жасау, салыстыру, салғастыру, нақтылыққа сүйену.
Мақсат
Қоғамдық ойды қозғап, халықтық мүддені көркем сөз арқылы қорғау.
Осы мақсаттың аясында ой әсерлілігін күшейтетін жаңа сөз қолданыстар, суретті әрі сырлы ырғақ, кейде тіпті түйдек-түйдек тың тіркестер пайда болып, бір ғана ой бірнеше тармаққа ұласып, шоғырларға, ғибратты шешімдерге, шешендікке жалғасатын жаңа шығармалардың тууына жол ашты. Шешендік сөз бен шешендік толғаудың сарындас, нұсқалас болып келуі — қазақ поэзиясына тән іргелі үрдістің бір көрінісі.
Поэтика мен эстетика: ойды айту мәдениеті
Соңғы жылдары әдебиеттануда поэтика мен эстетика мәселелерінің жеке күн тәртібіне шығуы да заңды. «Поэтика мен эстетиканы әдебиеттің көркемдік ерекшелігі тұрғысынан ғана емес, оның идеялық бағытын айқындау құралы ретінде де тану қажеттігі туып отыр» (Кәрібаева Б.).
Қазақ жыраулары өлең кеңістігінде өздеріне дейінгі канондық үлгілерді бұзып қана қоймай, көркемдікке ерекше ден қойды. Ежелгі дәуір поэзиясы үшін басты нәрсе даналық ой болса, жыраулар үшін сол ой-пікірді қалай айту мәселесі шешуші болды. Осыдан олардың толғауларында терең мазмұн мен көркемдік айшықты жымдастыру мақсат етілгені көрінеді.
Дәйексөз
«Асылдан шұғыла маздаса, табиғат болмысқа тәнбіз. Өнерден өмір қоздаса — адам шеберге кәмілміз. Өнердің де алуан қыры бар. Әлгі айта беретін Тек, Түр, Жанр — сол асылдың қырына келеді де, түбі бәрібір өнер болып, Қасиет, Көрік, Ұлылық болып қала береді».
Т. Тоқбергенов
Бұл пайым өлең өнерін тануда тіл кестесі мен мазмұн бірлігін тұтастай қарастыру қажеттігін аңғартады. Өйткені «бейнелеп айтуға, сұлу сурет жасауға бейімділік — өлең тіліне ең тән қасиет. Алайда суреттеу баяндаудың көрнекілігіне, дәлдігіне, нақтылығына қызмет етіп, көркем образ жасау мақсатына сәйкес келуі, суреттелетін құбылыстың типтік ерекшеліктерін де айқын қамтуы тиіс» (Ахметов З.).
Толғаудың табиғаты және түрлік жіктелуі
Дулат толғауларындағы поэтикалық шеберлікті қарастырғанда біз мазмұндық, құрылымдық, жанрлық сипаттардың бірлігін негізге аламыз. Толғау мазмұнына, табиғатына қарай бірнеше топқа бөлінеді. Соның ішінде Ахмет Байтұрсынұлы көрсеткен сегіз түрдің де ұшырасып отыратыны байқалады:
А. Байтұрсынұлы жіктеген толғау түрлері
- 1) Сап толғау
- 2) Күліс толғау
- 3) Марқайыс толғау
- 4) Сезім толғау
- 5) Налыс толғау
- 6) Сұқтаныс толғау
- 7) Намыс толғау
- 8) Ойламалдау
Толғау ұғымының өзегінде айтушының сыртқы дүние туралы жүрек сөзін шамырқана айтуы, жан тебіренісін тұтас күйінде жеткізуі жатыр. Дулат толғауларын терең зерделеген адам ондағы шалқыған ішкі дауыл мен буырқанған сезім тоғысынан туған талай толқынды түйдектерді таниды.
Сап толғау: «Жас кезеңі» және «Асқар таудың сәні жоқ»
Сап толғаудың Дулаттағы сиректігі
Дулат жырау өлеңдерінде сап толғау түрі салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Себебі ол нені айтса да жай баяндап қоймайды: құбылыстың ішіне кіріп, ыстығына күйіп, суығына тоңып, ащысы мен тұщысын қатар сезіне отырып тілге тиек етеді. Дегенмен сап толғау үлгісіндегі шығармалар қатарында «Жас кезеңі» мен «Асқар таудың сәні жоқ» өлеңдерін атауға болады.
«Жас кезеңі»: уақыттың бейнесі
«Жас кезеңі» — талай тарлан ақынның шығармасына арқау болған тақырыпты өзінше түрлендірген толғау. Дулат адам өмірінің бел-белестерін жас мөлшерімен сәйкестендіріп сипаттайды да, әр кезеңге ұзақ шолу жасамай, өз өткені мен бүгінін, алдағы асуларын ақындық зердемен түйіп отырады. Мұнда ол абстрактылы ұғымды жанды кейіпке енгізіп, сырласу тәсілі арқылы әсерді күшейтеді.
Өлеңнен үзінді
Он бес деген жас қайда — жарға ойнаған лақтай?
Қайда кеттің, жиырма жас — тастан шыққан бұлақтай?
Жиырма бес бар ма маңайда — жайқалған жасыл құрақтай?
Отыз, кейпің алыстап — толықсыған сынаптай.
Отыз бес, неге келмейсің — кеп іздетіп жылатпай?
Бұл жолдар жас кезеңдерін оқырманның көз алдына жанды сурет етіп әкеліп, сезімге бөлейді. Оқырман автормен бірге көз ұшында мұнартып бара жатқан жастықты қайта оралмасы анық қимас бейне ретінде елестетіп, еріксіз мұңға батады. Ал жас ұлғайған сайын өмір белестері салтанаты кемігендей көрініп, алдағы асулар бірте-бірте көріксіздеу баспалдақтар іспетті қабылданады: елу — «құлақтан ұстап тізгіндесе», алпыс — «нөсер жауған ылаттай» салқын; жетпістің қарасы алыстан-ақ ұнамсыз кейіпте сезіледі. Одан әрі сексен, тоқсан, жүздің сипаты да біртіндеп сұстана, суықтана береді.
«Асқар таудың сәні жоқ»: табиғат–адам–қоғам тұтастығы
Дулаттың сап толғау үлгісіндегі екінші бір маңызды өлеңі — «Асқар таудың сәні жоқ». Бұл шығарма табиғат, адам, қоғам арасындағы байланысты үздіксіз желі етіп тартып, өмірдің өнегелік өлшемдерін сөз етеді. Ақын адамзаттық құндылықтардың мәнін ашу үшін деректі нысаналарды салыстыра отырып жырлайды: «асқар тау», «өзен-су», «қопалы жер», «ақ ауыл» сияқты нақты бейнелер арқылы сән мен мәннің өлшемдерін таратады.
Салыстыру өзегі
Асқар таудың сәні — көк майсалы белі мен етегіндегі төрт түлік; өзен-судың сәні — жағасына жайғасқан елі; қопалы жердің сәні — тұңғиық, мөлдір айдын көлі; ауылдың сәні — желіске түскен жылқысы мен ноқталы құлыны.
Негізгі түйін
Адамдықтың сәні билікпен не қызметпен өлшенбейді; ол айналасындағы елімен, халқымен қарым-қатынасына тікелей байланысты. Шешендік, сұлулық, батырлық та — елмен сабақтас құндылық.
Өлеңнің өнегелік өзегі — адамды ардақтайтын өлшемнің сыртқы мәртебеде емес, халықпен біте қайнасқан болмыста екенін айқындату. Дулат шешендіктің де, сұлулықтың да, батырлықтың да белгісін сол елдік арнамен байланыстыра толғайды.