Өндіруші өнеркәсіп
Шығындар және өзіндік құн
Кәсіпорындар өз қызметі барысында экономикалық мазмұны мен мақсатты бағыттарына қарай өнімді өндіру және өткізу үшін әртүрлі шығындар жұмсайды. Сондықтан шығындарды дәл есептеу — кәсіпорынның тиімді жұмыс істеуінің негізгі шарттарының бірі.
Анықтама
Шығындар — кәсіпорынның өнімді өндіруге және өткізуге жұмсаған ақшалай қаражаттары.
Маркс бойынша шығындардың жіктелуі
1) Өндіріс шығындары
Шикізат, материал, жанармай, электр энергиясы, амортизациялық төлемдер, жұмыс күшіне жұмсалған шығындар.
Өндіріс шығындары — тұрақты капитал мен өзгермелі капиталдың қосындысы: c + v.
2) Айналым шығындары
Өндіріс процесі айналым саласында да жалғасатынын көрсетеді: тауарды өлшеу, орау, сорттау, тасымалдау және сақтау.
Қазіргі батыс мектебі: тұрақты және өзгермелі шығындар
Тұрақты шығындар (Fixed costs)
Сыртқы өндіріс факторларын тікелей қолданумен байланысты шығындар: жабдықтар, жерді жалға алу, қызметкерлер жалақысы, амортизация, несие пайыздары.
Тұрақты шығындар өндіріс көлеміне тәуелді емес: кәсіпорын өнім өндірмесе де, бұл шығындар өтелуі тиіс.
Өзгермелі шығындар (Variable costs)
Ішкі ресурстарды қолдануға байланысты шығындар: шикізат, материал, жұмыс күші және өндіріс үшін қажетті өзге де сатып алулар.
Өзгермелі шығындар өндіріс мөлшеріне тікелей байланысты өзгереді.
Жалпы шығындар — тұрақты және өзгермелі шығындардың жиынтығы.
Өзіндік құн — өнімді өндірудегі кәсіпорын шығындарының ақшалай көрінісі.
Пайда: мәні және түсіндірмелері
Кәсіпорынның табысы мен пайдасы өнімдер мен қызметтерді өткізуден қалыптасады. Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорынның экономикалық дамуының негізі — пайда. Ол кәсіпорынның өндірістік және қаржылық қызметін бағалайтын басты көрсеткіш әрі өмір сүруінің қайнар көзі болып саналады.
Негізгі анықтама
Пайда — түсім мен жалпы шығындар арасындағы айырма, яғни жалпы табыстан экономикалық шығындарды шегергендегі нәтиже.
Экономистер көзқарастары
-
А. Смит пайданы жалдамалы жұмысшы еңбегінің нәтижесінен кәсіпкердің үлесі ретінде қарастырды: жұмысшы қосқан құнның бір бөлігі жалақыға, екінші бөлігі кәсіпкердің пайдасына жұмсалады.
-
Д. Рикардо жалақы мен пайда арасындағы кері байланысты негіздеуге тырысты: кәсіпкер пайдасы артқан сайын, жалақының төмендеу үрдісі байқалады.
-
К. Маркс пайданың қайнар көзін жалдамалы жұмысшыға төленбеген қосымша еңбек (қосымша құн) деп түсіндірді.
Ұлттық табыс, трансферттер және табыстардың түрлері
Материалдық өндірісте жыл сайын қоғамның өмір сүріп, дамуын қамтамасыз ететін жиынтық қоғамдық өнім мен ұлттық табыс жасалады.
Трансферттік төлемдер
Трансферттік төлемдерге зейнетақы, стипендия, көпбалалы отбасыларға жәрдемақы, сондай-ақ білім беру мен денсаулық сақтау салаларындағы тегін қызметтер жатады.
Еңбектік табыстар
Еңбекке қатысу және кәсіпкерлік қызмет арқылы алынатын табыстар: жалақы және пайда.
Еңбектік емес табыстар
Заңды жолмен алынатын табыстар: дивидендтер, банк несиелері бойынша пайыздар, меншіктен түсетін табыс, трансферттік төлемдер.
Макроэкономика және ұлттық есеп-шоттар жүйесі
Макроэкономика — мемлекет деңгейінде экономикалық дамудың заңдылықтары мен үрдістерін зерттейтін экономикалық теорияның бір бөлігі. Оның негізгі категорияларына жұмыссыздық пен инфляция, экономикалық өсу, экономикалық дағдарыстар, ұлттық байлықтың қалыптасуы, сондай-ақ ұлттық өндіріс көрсеткіштерін болжау жатады.
Ұлттық есеп-шоттар жүйесі
Ұлттық есеп-шоттар жүйесі — елдің өндірісі мен экономикалық жағдайын өлшейтін статистикалық көрсеткіштер жиынтығы. Осы көрсеткіштер арқылы ұлттық экономиканың даму деңгейі бағаланады.
Ұлттық экономика: субъектілер, секторлар және ұлттық байлық
Ұлттық экономика — қоғамдағы шаруашылықты ұйымдастыру формалары мен қатынастарына сүйене отырып, мемлекет ауқымында әрекет ететін барлық экономикалық процестердің жиынтығы; ұлттық қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған шаруашылық субъектілерінің қызметі.
Ұлттық экономиканың субъектілері
- Үй шаруашылығы
- Кәсіпкерлік сектор (бизнес)
- Мемлекеттік сектор
- Шетелдер (сыртқы сектор)
Өндіріс құрылымының секторлары
- Өндіруші өнеркәсіп
- Өңдеуші өнеркәсіп
- Қызмет көрсету саласы
Осы секторлардың белсенді қызметі ұлттық байлықты қалыптастырады.
Ұлттық байлық (ҰБ)
Ұлттық байлық — қоғам меншігіндегі барлық материалдық және рухани игіліктердің жиынтығы.
ҰБ құрамына кіреді
- Негізгі өндірістік және өндірістік емес қорлар (еңбек құралдары, ғимараттар; білім, ғылым, мәдениет, денсаулық сақтау салаларының қорлары)
- Материалдық резервтер мен сақтандыру қорлары (төтенше жағдайлар мен диспропорцияларды шешуге арналған)
- Тұрғындардың мүлкі (жиһаз, автомобиль, үй, саяжай, мал, құралдар)
- Жер және табиғи ресурстар
ҰБ екіге бөлінеді
- Ұлттық мүлік — белгілі бір ұлттың ұрпақтарының еңбегі нәтижесінде жасалған материалдық игіліктер
- Табиғи ресурстар — табиғи байлықтар; оның ішінде қорлары барланған, көлемі анықталған ресурстар
Мемлекеттердің ұлттық байлығын салыстыру макроэкономикалық көрсеткіштер жүйесі арқылы жүргізіледі.
Негізгі макроэкономикалық көрсеткіштер
Жалпы қоғамдық өнім (ЖҚӨ)
Бір жыл ішінде қоғамда өндірілген барлық материалдық игіліктердің көлемі. Бұл көрсеткіш шикізат пен материалдарды қайта есептеу (қайталауға ұрыну) мәселесіне әкелуі мүмкін.
Ұлттық табыс (ҰТ)
Барлық өндіріс факторларынан түсетін табыстар жиынтығы: рента, жалақы, пайыз, жекеменшік табыстары және пайда.
Формула
ҰТ = ЖҚӨ − МШ
- ҰТ — ұлттық табыс
- ЖҚӨ — жалпы қоғамдық өнім
- МШ — материалдық шығындар
Таза ұлттық өнім (ТҰӨ)
Бір жыл ішінде ұлттық тауар өндірушілер өндірген соңғы тауарлар мен қызметтердің нарықтық құны (шығындарды алып тастағаннан кейінгі мән ретінде қарастырылады).
Байланыс
ҰТ = ТҰӨ − жанама салықтар
Ұлттық табысты ел тұрғындарының санына бөлсек, жан басына шаққандағы табыс алынады — бұл тұрғындардың өмір сүру деңгейінің маңызды көрсеткіші.
Жалпы ішкі өнім (ЖІӨ)
Бір жыл ішінде ел ішінде, өндірушілердің ұлтына қарамастан өндірілген соңғы тауарлар мен қызметтердің нарықтық құны.
Таза экспорт
Экспорт пен импорттың айырмасы — таза экспорт. ЖІӨ-ні арттыру үшін экспорт импорттан жоғары болуы қажет.
Маңызы
ЖІӨ — мемлекеттің бәсекеге қабілеттілігі мен жалпы өмір деңгейін өлшеудің негізгі көрсеткіштерінің бірі. Ол өскен сайын өмір деңгейі де артуға бейім.
Есептеу қағидалары (негізгі)
- Есепке өндірілген және сатылған тауарлар мен қызметтер алынады.
- Тек соңғы өнім есепке алынады.
- Есептеу ел ішінде өндірілген өнім құнын қамтиды.
- Көрсеткіш әдетте бір жыл мерзіміне есептеледі.
Жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ)
Бір жыл ішінде ұлттық тауар өндірушілердің ел ішінде ғана емес, шетелде де өндірген соңғы тауарлары мен қызметтерінің құны.
ЖҰӨ халықтың әл-ауқатын толық әрі дәл көрсететін әмбебап өлшем емес, өйткені көлеңкелі экономика, өзін-өзі қызмет көрсету және экологиялық шығындар секілді факторлар толық ескеріле бермейді.
Жеке табыс және қолда бар табыс
Жеке табыс
Салықтар төленгеннен кейін жеке қажеттіліктерге жұмсауға арналған табыстар. Ұлттық табыстан салықтар мен әлеуметтік жарналар ұсталғаннан кейін, оған таза трансферттік төлемдер қосылады.
Қолда бар табыс
Жеке табыс салығы төленгеннен кейін тұрғындардың иелігінде қалатын қаражат.