Бірімжанов Батырбек Ахметұлы
Батырбек Ахметұлы Бірімжанов — Қазақстандағы көрнекті ғалым-химик, республикадағы жоғары білім мен ғылымның ірі ұйымдастырушысы. Ол 1891 жылғы 10 желтоқсанда бұрынғы Самара губерниясының Бузулук қаласында дүниеге келді.
Қысқаша дерек
- Туған күні мен жері
- 10 желтоқсан 1891, Бузулук
- Негізгі саласы
- Бейорганикалық химия, химиялық физика бағыттары
- Қызмет еткен орны
- ҚазМУ (қазіргі ҚазҰУ), химия факультеті
- Ғылыми жетекшілік
- 36 кандидаттық, 5 докторлық диссертация
Білім жолы және отбасы
Бастауыш білімді әйгілі Алтынсарин мектебінде алып, орта мектепті Қызылордада тәмамдады. 1928 жылы Халық білімі тәжірибелік институтына (ПИНО) студент болып қабылданып, 1932 жылы Қазақ педагогикалық институтының химия бөлімін бітірді.
Әкесі — Ахмет Қорғанбекұлы: белгілі заңгер, Мемлекеттік Думаның депутаты, «Алаш» партиясының қайраткері; кеңестік кезеңде халықтық әділет комитетінің алқа мүшесі және Қазақстан Жоғарғы сотының мүшесі қызметтерін атқарған. Анасы — Гүлжауһар Әлмұхамедқызы: Әбілқайыр ханның шөбересі.
Еңбек жолының бастауы: ағарту ісі
-
1930 жылы — Қазақ КСР Халық Комиссарлары Кеңесінің Ақмола өңіріндегі Нұра ауданы бойынша сауатсыздықты жою жөніндегі төтенше өкілі.
-
1931 жылы — Халық ағарту комиссариатының өкілі ретінде Шалқар ауданында міндетті бастауыш білім беруді енгізу және ұйымдастыру жұмыстарын жүргізді.
ҚазМУ және Ленинградтағы ғылыми қалыптасу
1934 жылғы қаңтардан бастап Батырбек Ахметұлы Қазақ мемлекеттік университетінде қызмет етті. 1936 жылы Ленинград мемлекеттік университетінің аспирантурасына қабылданып, алғашқы ғылыми ізденістерін профессор С.А. Щукаревтің жетекшілігімен бастады.
ҚазМУ-ға оралғаннан кейін ол ассистент, аға оқытушы (1940), доцент (1948), кафедра меңгерушісі (1954), профессор (1965) қызметтерін абыроймен атқарды.
Маңызды тарихи контекст
1940-жылдары Қазақстанда жоғары білікті химик-мамандар тапшы еді. Сол кезеңде жас ғалымдардың «нағыз профессорды» көру үшін Мәскеуге баруға ұмтылғаны туралы деректер бар. Бүгінде ҚазҰУ-дың химия факультетінде қуатты ғылыми әлеует қалыптасса, бұл істе Б.Бірімжанов еңбегінің орны айрықша.
Химия факультетін қалыптастырған көшбасшылық
Батырбек Ахметұлының бүкіл ғұмыры химия факультетімен байланысты болды. Факультеттегі профессорлық-оқытушылық құрам мен ғылыми ортадағы көптеген адамдар оның әкелік қамқорлығы мен іскерлік талапшылдығын қатар сезінді. Көптеген бүгінгі көрнекті ғалымдардың жетістіктерінде оның тәлімгерлік еңбегі бар.
ҚазМУ-да химия пәнінің қазақ тілінде оқытыла бастауы да профессор Б.Бірімжановтың жүйелі еңбегінің нәтижесі.
Декандық кезең
1954 жылдан бастап бейорганикалық химия кафедрасының меңгерушісі болды және 1980 жылға дейін ұзақ жылдар бойы химия факультетінің деканы қызметін атқарды.
Инфрақұрылым және кафедралар
Жаңа оқу ғимаратын салуға, сондай-ақ сирек элементтер, табиғи қосылымдар, жоғары молекулалық қосылымдар, коллоидтық химия, жалпы химия, химиялық кинетика және жану сияқты жаңа кафедраларды ашуға күш жұмсады.
Нәтиже
Оның басшылығымен химия факультеті университеттің жетекші оқу және ғылыми орталықтарының біріне айналды. Факультеттің сан қырлы жетістіктері декан есімімен тығыз байланысты.
Ғылыми бағыттар мен өндірістік жаңалықтар
Ол 1940 жылдан бастап ұстаздық қызметпен қатар Қазақстанның химия өнеркәсібі үшін өзекті ғылыми мәселелерді зерттеді. Ә.Б. Бектұровпен бірлесе отырып, жаңадан игеріле бастаған Қаратау фосфориттерін қышқылсыз қайта өңдеу мүмкіндіктерін қарастырды.
Негізгі ғылыми белестер
-
1946 — «Қазақстандық шикізаттан термофосфаттарды алудың оңтайлы жағдайлары» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.
-
1952 — Балқаш мыс балқыту комбинатында күкірт натрийін үздіксіз өндіру әдісін енгізді.
-
1967 — «Балқаш өңірінде тұздар түзілісінің физикалық-химиялық үдерістері және оларды пайдалану» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
ҚазМУ-дың физикалық-химиялық әдістер зертханаларында оның жетекшілігімен басталған жұмыстар кейін Ресейдің техникалық ғылымдар академиясының академигі Г.И. Ксандопуло құрған әрі ұзақ жыл басқарған Жану проблемалары институтында табысты жалғасты.
Еске алу және ғылыми қауымдастық
1996 жылғы 12 желтоқсанда Б.Бірімжановтың 85 жылдығына орай «Экологиялық таза технологиялар мен материалдар жөніндегі қазіргі проблемалар» атты симпозиум өтіп, ғалымның барельефі бар ескерткіш тақта орнатылды.
Энциклопедиялық еңбек және ғылыми-әдістемелік қызмет
1970 жылы Үкімет қаулысымен Қазақ Совет Энциклопедиясының бас редакциясы мүшелігіне тағайындалып, химия жөніндегі редакциялық кеңестің төрағасы болды. 1981 жылы жарық көрген химия саласындағы тұңғыш қазақ энциклопедиялық сөздігінің редакторы ретінде Қазақстанда жаңа ғылыми бағыт — химиялық физиканың зерттеле бастағанын ресми түрде мойындатып, оны жүйелі түрде баяндауға үлес қосты.
Оқыту әдістемесі
1963–1973 жылдары Қазақ КСР Білім министрлігінің химия жөніндегі ғылыми-әдістемелік кеңесін басқарды. Сонымен қатар ИЮПАК жанындағы жоғары білім мәселелері бойынша жұмыс тобының мүшесі болды.
Ғылыми кадрлар даярлау
1964 жылдан бастап ҚазМУ-дың ғылыми кеңесіне жетекшілік етті; 1978 жылдан бастап бейорганикалық, аналитикалық химия және электрохимия бойынша мамандандырылған кеңес жұмысын басқарды.
Ғылыми мектеп
Оның жетекшілігімен 36 кандидаттық және 5 докторлық диссертация қорғалды. Ол өмірден өткеннен кейін де тағы 6 шәкірті кандидаттық диссертация қорғап, ұстаз мектебінің орныққанын көрсетті.
Еңбектер ауқымы
-
900-ге жуық ғылыми еңбек, оның ішінде 17 монография.
-
Орта және жоғары мектептерге арналған 10 оқулықты қазақ тіліне аударды, 6 оқулықты редакциялады.
-
20 ғылыми-әдістемелік жұмыс жариялады.
Табиғи тұздар, су жүйелері және фосфаттар: қолданбалы мен теорияның түйісі
Ғалымның шығармашылық және ғылыми тақырыптарының ауқымы кең болды. Ол Қазақстандағы табиғи тұздарды іс жүзінде қолдану бағытындағы көлемді зерттеулердің негізін қалап, табиғи байлықтарды тиімді пайдалану мен қоршаған ортаны қорғау мәселелерін еңбектерінде тұрақты көтерді.
Қолданбалы зерттеулермен қатар, континенталдық тұздардың пайда болу негіздерін түсіндіруге бағытталған ауқымды теориялық жұмыстар жүргізді. Балқаш, Алакөл және өзге де 100 тұзды көл, 15 өзен, 39 өзен сағасының суларын зерттеу нәтижесінде континенталдық тұз түзілу теориясын жасады.
Кейінгі жылдары Сырдария, Іле, Шу, Тобыл, Есіл, Талас өзендерінің, сондай-ақ Бұқтырма, Қапшағай, Шардара, Сергеев су қоймалары суларының құрамын зерттеуді жалғастырды. Сонымен бірге жоғары сапалы тыңайтқыштар өндіру мақсатында Қазақстанның табиғи фосфаттарын — Қаратау және Ақтөбе кен орындарының фосфориттерін — жүйелі түрде зерттеді.
Ғылымдағы жаңашыл әдістер
Батырбек Ахметұлы ғылымның жаңа жетістіктерін жіті қадағалап, өзі басқарған бейорганикалық химия кафедрасының ғылыми деңгейін үнемі көтеріп отырды. Ол зерттеулерге кванттық-химиялық есептеулерді енгізуге, тәжірибелерді математикалық жоспарлауға және нәтижелерді статистикалық өңдеуге бастамашы болды.
Радиациялық химияға бетбұрыс
Ерітінділердегі бейорганикалық қосылымдарды мақсатты түрде түрлендіру үшін иондалған сәулелендіруді және радиациялық химия әдістерін қолдануға ерекше мән берді.