Ландшафттың экологиялық қасиеттері
Табиғи кешендердің өзгеруі: табиғи және антропогендік ықпал
Табиғи кешендердің алуан түрлі өзгеріске ұшырауына тек антропогендік факторлар ғана емес, сонымен қатар табиғи үрдістер де әсер етеді. Қазіргі өндіріс саласының экономикалық ерекшеліктеріне сай антропогендік факторлардың түрлері (ауыл шаруашылығы, техногендік, өндірістік) жан-жақты дамыған. Сондықтан олардың ықпалын дұрыс талдау — табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, қорғау шараларын жоспарлау және ғылыми тұрғыдан дәл бағалау үшін аса маңызды.
Ауыл шаруашылығы
Жерді жырту, суару, жайылымды шамадан тыс пайдалану топырақтың тозуына және өнімділіктің төмендеуіне әкелуі мүмкін.
Техногендік әсер
Өндірістік-тұрмыстық қалдықтар, көлік инфрақұрылымы және кен өндіру ландшафт құрылымын жылдам өзгертеді.
Өндірістік жүктеме
Ірі өнеркәсіп тораптары ауа, су, топырақ сапасына әсер етіп, экожүйелердің орнықтылығын әлсіретеді.
ҒТП дәуірінде антропогендік фактордың басымдығы
Табиғи кешендердің эволюциялық дамуына антропогендік фактордың ықпалы ерте кезеңнен бастап-ақ назарға алынған. Алайда соңғы уақытта ғылыми-техникалық прогрестің жетістіктеріне байланысты адамның әсері көптеген жағдайларда табиғи үрдістерден де күштірек көрінеді. Осы себепті антропогендік іс-әрекеттер геожүйелердің табиғи жағдайын анықтауда негізгі фактор болып саналады. Ландшафттың шығу тегі мен болашағын бағалауда тек табиғи факторларды атаумен шектелу жеткіліксіз.
Қазақстандағы осал ландшафттар
Қазақстан аумағында динамикалық орнықтылығы төмен табиғи ландшафттар кездеседі. Мұндай аумақтар антропогендік ықпалға тез жауап береді: құрылымы бұзылады, қалпына келуі баяулайды, ал кейбір өзгерістер қайтымсыз сипат алуы мүмкін.
Деградация белгілері: эрозия, дефляция, шөлдену және тұздану
Табиғи ландшафттар ауыл шаруашылығы мақсатында кеңінен пайдаланылғанда, экономикалық жағдайдың нашарлауына ықпал ететін факторлардың бірі ретінде дефляциялық және эрозиялық үрдістердің үдеуі айқын байқалады. Халық шаруашылығында пайдалану нәтижесінде ландшафттардың өзара байланысы және олардың жекелеген құрамдас бөліктері өзгеріске ұшырайды.
Табиғи компоненттердің өзара байланысы аумақтың геологиялық және геоморфологиялық ерекшеліктерімен тығыз байланысты болғанымен, антропогендік қысым кезінде бұл байланыстар әлсірейді. Шөлдену, тұздану сияқты үрдістердің ең нақты көрсеткіштері — топырақ пен өсімдік жамылғысының азғындауы, егіс өнімдерінің кемуі.
Нақты индикаторлар
- Топырақ құрылымының бұзылуы және құнарлылықтың төмендеуі
- Өсімдік жамылғысының сиреуі, биоалуантүрліліктің кемуі
- Егіс өнімділігінің тұрақсыздануы және төмендеуі
Ластану тәуекелі
Ауыл шаруашылығы ландшафттарының ластануына әсер ететін ірі ошақтардың бірі ретінде Теміртау химия-металлургиялық кешені аталады. Мұндай өндірістік тораптар қоршаған ортаға түсетін жүктемені арттырып, табиғи жүйелердің орнықтылығын төмендетеді.
Зерттеу бағытына үлес қосқан ғалымдар
Қазақстандағы табиғи ландшафттардың антропогендік өзгеру ерекшеліктерін зерттеуге және осы бағытта география ғылымына үлес қосқан ғалымдар қатарында А.В. Чигаркин, К.Ж. Набиева, Т.И. Бутникова аталады.
Қорғаудың ең жоғары формасы: қорықтар мен ұлттық парктер
Ландшафттарды қорғаудың ең жоғары формаларының бірі — қорықтар ұйымдастыру. Дүниежүзілік тәжірибе бойынша қорықтар құру XIX ғасырдан бастап жүйелі түрде қолға алына бастады. Алғашқы нәтижелердің бірі ретінде 1872 жылы АҚШ аумағында құрылған қорғалатын аумақ аталады. Кейін ұлттық парктер мен қорықтар Канадада, Африкада, Австралияда, Жаңа Зеландияда және басқа өңірлерде кеңінен тарады.
Қазақстанда да қорық ісінің тарихы ерте басталған: 1926 жылы Ақсу–Жабағылы қорығы құрылды. Бүгінде әлемде қорықтарға қарағанда ұлттық бақтардың саны көбірек. Бұл көптеген елдерде табиғатты қорғауды кең аумақта және әртүрлі режимде ұйымдастыруда ұлттық парктердің тиімділігін ертерек түсінумен байланысты.
Еуропа тәжірибесі
Англияда 188 ұлттық қорықша, 10 ұлттық парк және 81 корольдік қорық бар. Германияда 135 қорықша, 400-ден астам ландшафттық заказник және 9100 табиғат ескерткіші тіркелген. Францияда 22 ұлттық парк жұмыс істейді.
ТМД бойынша
Қазіргі ТМД елдерінде 140 мемлекеттік қорық, 2700 қорықша және бірнеше мың табиғи ескерткіш бар. Дегенмен, шет елдермен салыстырғанда бұл көрсеткіштер әлі де төмен деп бағаланады.
Қазақстан көрсеткіштері
Қазақстанда 9 мемлекеттік қорық, 66 қорықша, 44 зоологиялық, 20 ботаникалық, 2 палеонтологиялық нысан, 6 ұлттық парк және 24-тен астам табиғи ескерткіш бар. Қорғалатын аумақтар ел аумағының шамамен 3%-ын қамтиды.
Мәселенің өзектілігі
Қорғалатын жерлердің үлесінің төмен болуы табиғатты қорғау проблемаларының әлі толық шешімін таппағанын аңғартады. Дегенмен соңғы жылдары қорықтар мен ұлттық парктерді құру жұмыстары жанданып келеді: Алтай мен Алакөл қорықтарының ұйымдастырылуы, сондай-ақ Алтын-Емел, Ордабасы, Қарқаралы, Іле Алатауы ұлттық парктерінің құрылуы — соның дәлелі.
Қорытынды: табиғатты ортасымен бірге қорғау
Қандай да бір табиғат байлығы — өсімдіктер дүниесі болсын, түз тағыларының өкілдері болсын — оларды өздері бейімделіп тіршілік ететін ортасынан ажыратпай қорғау және қорын мейлінше молайту бүгінгі күннің өзекті міндеті. Өйткені өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және көліктің қарқынды дамуы табиғи жүйелерге айтарлықтай ықпал етеді.
Бұл ықпалдың теріс салдарын азайту үшін адам ғылыми-техникалық прогресті табиғатты қорғау ісімен ғылыми негізде ұштастыра білуі қажет. Яғни табиғи ландшафттардың барлық компоненттерін тұтас жүйе ретінде қамқорлыққа алу — орнықты дамудың басты шарты.
Не істеу маңызды?
- Антропогендік әсерді ғылыми тұрғыдан бағалау және мониторинг жүргізу
- Топырақ пен өсімдік жамылғысын қорғауға бағытталған шараларды күшейту
- Қорғалатын аумақтар желісін кеңейту және тиімді басқару
Неге бұл қажет?
Табиғи жүйелердің орнықтылығы төмендеген сайын эрозия, дефляция, шөлдену мен тұздану күшейіп, бұл азық-түлік қауіпсіздігіне, халықтың өмір сапасына және аймақтардың экономикалық тұрақтылығына тікелей әсер етеді.