Айналым құралы

Кең-байтақ қазақ жерінде он қорық бар: Ақсу-Жабағылы, Алакөл, Алматы, Барсакелмес, Батыс Алтай, Қаратау, Қорғалжын, Марқакөл, Наурызым, Үстірт.

Елімізде он ұлттық парк жұмыс істейді: Алтынемел, Баянауыл, Бурабай, Іле Алатауы, Қарқаралы, Қатонқарағай, Көкшетау, Шарын, Сайрам-Өгем, Көлсай көлдері.

Бұған қоса үш табиғи резерват құрылған: Ертіс орманы, Семей орманы және Ырғыз–Торғай орманы.

Бір қарағанда аз емес сияқты. Бірақ табиғатты қорғау ісін жақсы білетін мамандардың пайымынша, қазақ жері үшін бұл әлі де жеткіліксіз: қорғалатын аумақтарды көбейту керек.

Қай елдің болсын ең басты байлығының, іргетасының бірі — табиғи қорлары. Сол мақтан тұтар қазынамыздың бірі — Ақсу-Жабағылы қорығы.

Қоғам қайраткері Тұрар Рысқұловтың ұсынысымен 1920-жылдары Ақсу-Жабағылы қорығы жарияланды. Кейін ол ЮНЕСКО жасаған дүниежүзілік қорықтар тізіміне енді.

Қорық Талас Алатауының солтүстік-батыс бөлігін және оған көршілес Өгем жотасын қамтиды. Негізгі аумағы Түркістан облысының Түлкібас, Төле би, Бәйдібек аудандары мен Жамбыл облысының Жуалы ауданы жерінде орналасқан.

Ақсу-Жабағылы — елімізде ең бірінші құрылған қорық, қазақ қорықтарының ең әуелгісі. Алаштың алыстан ойлап, тереңнен түйсінген парасатына таңданбай тұра алмайсыз: Орталық Азияға ғана емес, күллі дүниеге ортақ бірегей аймақтың бастауы сол кезеңде-ақ қорғалған.

1920 жылдың шіліңгір шілдесінде Талас Алатауының тармақтарына Ташкент университетінен ғалымдар жіберіле бастады. 1922–1923 жылдары «Музейлер мен ескілік ескерткіштерін, өнер және табиғат байлықтарын қорғау жөніндегі Түркістан комитеті» Тәңіртаудың осы бір ғажайып өңірін жан-жақты зерттеді.

1925 жылғы ақпанда Ақсу-Жабағылы қорықтарын құруды жедел қолға алу туралы шешім шықты. 1926 жылдың шілдесіне дейін тынымсыз жұмыс жүргізілді. Көп ұзамай Қазақ АКСР басшылығы қорық құру туралы қаулы қабылдап, оны Мәскеуде Михаил Калинин мен Тұрар Рысқұлов бекітті.

Қорықтың тұңғыш директоры — Орыс географиялық қоғамының толық мүшесі, табиғат жанашыры Борис Петрович Тризна. Алғашқыда 30 545 гектар болған аумақ оның табандылығы мен Тұрардың қамқорлығы арқасында 1935–1937 жылдары 69 826 гектарға дейін ұлғайтылды.

Өкінішке қарай, Борис Тризна 1937 жылғы зобалаңның құрбаны болды.

Ақсу-Жабағылыда аң мен құстың 500-ден астам түрі, өсімдіктің 200-ден астам түрі кездеседі; көпшілігі Қызыл кітапқа енгізілген.

Тауда бидайық, түрлі шөп, бозжусан өседі; беткейде селдір арша орманы, жоғарырақта субальпі және альпі шалғындары жайқалады. Шыңдарын мұздықтар мен көпжылдық қар жапқан.

Қорықта ғылыми-зерттеу жұмыстары үздіксіз жүргізіледі. Табиғи байлықтары туралы 400-ден астам ғылыми еңбек жарияланған.

Көктемде Ақсу-Жабағылыға келсеңіз, Жаратқанның бұл өңірдің маңдайына алқызылды жазғанын аңғарасыз. Сәуір айы тәуір болса, қызғалдақ мұнда айдың тоғызына қарай гүлдей бастайды: шанақ қақ жарылады, жапыраққа мөлдір тамшы моншақтай тізіледі.

Ақсу-Жабағылы — Қызғалдақ ханшайымның отаны. Алқызылдың алты түрі Ақсудың аңғарларында, Жабағылының жоталарында жайнайды.

Еуропа ботаниктері қызғалдақ пен сарғалдақтың талай сұрпын осы Тәңіртаудың төрінен алып, кейін әлемге таратқан. Бүгінде дүниежүзіне «Грейг қызғалдағы», «Кауфман қызғалдағы» аттарымен мәлім түрлер — осы өңірдің төл мұрасы. Ғылыми дәстүр бойынша алғаш сипаттаған адамның есімі бекігенімен, төркіні — қазақ топырағы.

1877 жылы Ақсу-Жабағылыдан апарылған Грейг қызғалдағы Голландияда жоғары бағаланып, марапат алған. Содан бері осы негізден 200-ден астам түр тарағаны айтылады.

Осы сапарда қорықтың экологиялық ағарту және туризм бөлімін басқаратын Елмира Жұманова қызықты оқиға айтты. Жабағылы ауылында Ламерт Бис есімді голландиялық жігіт тұрып жатыр екен. Жұбайы — қазақ қызы Елмира, өзі осы ауылдың тумасы.

Ламерт Ақсу-Жабағылының атағын естіп турист болып келеді. Таудың табиғаты, ауыл тіршілігінің табиғилығы, қора-қопсы, мал фермасы — бәрі оған тосын әрі қызық көрінеді. Сол жүрістің арасында Елмирамен танысып, ақыры шаңырақ көтереді. Екеуінің екі перзенті бар, құда-жекжаттың барыс-келісі де үзілмейді.

Елмираның айтуынша, қызғалдақтың ең қою өсетін жерлерінің бірі — Қойлыбай жайлауы; ал Төле би ауданы аумағында Шуылдақ шатқалының тепсеңдері сарғалдаққа тұнып тұрады.

Ақсу-Жабағылының айрықша белгілерінің бірі — арша. Белгілі ботаник, ұзақ жылдар ғылыми қызметкер әрі директор болған Н.Х. Кармышева Ақсу-Жабағылыдағы аршалы алқаптардың құндылығын ерекше атап өткен.

Тәңіртау маңында бұрын аршаның алты түрі болған деседі. Кейінгі үш жүз жылдың ішінде соның үшеуі жойылып, бүгін қара арша, балғын арша, сауыр арша секілді түрлері ғана сақталған.

Қорық аумағының шамамен 30 пайызы — арша. Ақсу-Жабағылы қорығы құрылмағанда, аршаның тағдыры не болар еді деп ойлайсыз: отынға шабылып, құрылысқа тасылып, теміржол табанына төселіп, талай өңір секілді тақырлануы әбден мүмкін еді.

Қорық музейінде төрт жүз жылға жуық жасаған аршаның кесіндісі сақтаулы. Ал алты жүз, жеті жүз жыл жасаған аршалар да аз емес.

Батыс Тянь-Шаньның бұл бөлігін зерттеген ғалымдар Ақсу-Жабағылы аймағының геологиялық тарихын тым тереңнен тарқатады: бір кезеңде теңіз түбі болғанын, әктастар құрамынан жануар қалдықтары табылатынын айтады.

Ал адам тарихына келсек, ата-бабаларымыз бұл өңірдің тастарында талай таңба, жазу, сурет қалдырған. Қасқабұлақтағы қоңырқошқыл, жалтыр тастардағы бейнелердің мәдени деңгейі мен талғамы жоғары: марал, таутеке, арқар, аңшы — бәрі шебер бедерленген.

Өкінішке қарай, осы мұралар әлі де жан-жақты әрі жүйелі зерттеліп болды деу қиын: толыққанды альбом-кітаптар, дерек-дәйегі мол іргелі еңбектер тым аз. Қасқабұлақ құпиялары әлі түгел ашылған жоқ.

Қорықтың тағы бір ғажабы — жабайы алмалар. Ғылымда олар Сиверс алмасы деп аталады. Ал шынтуайтында, бұл — Ақсудың алмалары: өзен аңғарын қуалай өседі, Ақсу каньонын бойлай таралады.

Жабайы алманың түсі де, дәмі де әр алуан: ақсары, сарғыш, қызғылт сары, қызыл; тәтті, қышқылтым. Қарашаның соңында төгілген алманы қалың қар астынан аршып алып, қыстың ортасында қарш-қарш шайнаудың өзі бір бөлек әсер.

Бұл сапарда біз бозторғайдың үнін, әнін, шырылын ұзақ тыңдадық. Айтпақшы, Ақсу-Жабағылы — нәуірзек торғайдың атамекені. Өзге өңірлерде сирей түскен нәзік, көрікті құсты сағынсаңыз, Кіші Қайыңдыға, Үлкен Қайыңдыға, Балдыберектің бастауларына бет аласыз.

Қанаттылар фаунасын зерттеген А.Ф. Ковшарь «Талас Алатауының құстары» атты еңбегінде осы өңірдегі 240-қа жуық құсты сипаттаған. Ұлар мен кекілік, сақалтай мен ителгі — әрқайсысы қорықтың бөлек бір әуені секілді.

Көкте кейде күшіген қалықтайды. Жартастың тасасынан ақбауыр бұлдырық бұрқ етіп көтеріліп, тобылғы түбіне қонады. Тау тынысы — осындай.