ИНДЕКС
Индекс ұғымы және оның орны
Индекс — қатысты шамаға жататын көрсеткіш. Латын тіліндегі index сөзі «көрсеткіш», «белгі», «тізім» деген мағынаны білдіреді. Индекстер әлеуметтік-экономикалық құбылыстарды салыстыру, өзгерісті өлшеу және динамиканы бағалау үшін күнделікті тәжірибеде кеңінен қолданылады.
Көрсеткіштердің негізгі түрлері
- тұжырымды көрсеткіштер;
- орташа шамалар;
- қатысты шамалар және коэффициенттер.
Неліктен индекстер қажет?
Көптеген әлеуметтік-экономикалық жинақтарда көрсеткіштердің бөліктерін біріктіріп, салыстыру арқылы қатысты көрсеткіштерді есептеу үшін оларды қосып жинақтауға болады. Мысалы, егістік көлемі, тасымалданған жүк айналымы, жұмысшылар саны, жалақы қоры сияқты шамалар индекстерді есептеуге қолайлы.
Жинақтауға болатын шамалар
Бір өлшеммен берілген және біртекті мазмұндағы көрсеткіштерді қосуға болады. Осылайша белгілі бір кезеңдегі шамаларды жинақтап, оларды өзара салыстыру арқылы өсіңкі (динамикалық) қатысты көрсеткіштер анықталады.
Тікелей қосуға болмайтын шамалар
Кейбір құбылыстарды бір-біріне тікелей қосу мүмкін емес. Мысалы, әртүрлі өнімдерді кг, дана сияқты өлшемдермен бір жинаққа біріктіріп қосу қиын; сондай-ақ балқытылған болат, өндірілген көмір, мұнай сияқты әртүрлі өнім көлемдерін тікелей қосып, өсіңкілік көрсеткішін есептеу дұрыс болмайды.
Ортақ өлшемге келтіру қағидасы
Әртүрлі өлшем бірліктеріндегі және тұтыну құны әрқилы өнімдерді салыстыру үшін ортақ «шамалас нышан» пайдаланылады. Өнеркәсіпте өндірілген өнім көлемін есептегенде, әдетте, заттай көлем бағаға (құнға) көбейтіледі, содан кейін ғана мәндер қосылып, қажетті индекс есептеледі.
Статистикадағы индекс анықтамасы
Статистикадағы индекс — тікелей салыстыруға болатын және тікелей салыстыруға болмайтын құбылыстар жиынтықтарын салыстыруға келтіріп, сол келтіру нәтижесінде алынатын қатысты көрсеткіш.
Индекстердің жіктелуі
1) Құбылыстың сипаттамасына қарай
Көлемдік индекстер
Өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы өнімдерінің көлемі, көлік жұмысы, сауда айналымы сияқты көрсеткіштердің өсіңкілік шамасын сипаттайды.
Сапалық индекстер
Еңбек өнімділігі, өзіндік құн, бағаның өзгеруі сияқты сапалық өзгерістерді көрсетеді.
2) Қамтылу дәрежесіне қарай
Жиынтықтың зерттеуге жататын бөлігінің қамтылуына байланысты индекстер дара, топтық және жалпы болып бөлінеді.
Дара индекс
Жиынтықтың бір бөлшегіндегі өзгерісті көрсетеді.
Топтық индекс
Жиынтықтың белгілі бір бөлігі (топ) деңгейіндегі өзгерісті сипаттайды.
Жалпы индекс
Күрделі құбылыстың толық жиынтығы бойынша өзгерісті көрсетеді.
Мысал: дара индекстер
Егер Қазақстанда 1993 жылғы қарашада 6,6 млрд кВт·сағ, ал желтоқсанда 7,1 млрд кВт·сағ электр энергиясы өндірілсе, көлемдік дара индекс: 7,1 / 6,6 = 1,04 немесе 104%.
Егер жүк вагонының айналымы (мысалы) 1992 жылы 4,01, 1993 жылы 4,45 болса, сапалық дара индекс: 4,45 / 4,01 = 1,05 немесе 105%.
Мысал: жалпы және топтық индекстер
Егер ауыл шаруашылығының жалпы өнімі 1992 жылы (1983 жылдың салыстырмалы бағасымен) 28,03 млн, 1993 жылы 26,08 млн болса, жалпы индекс: 26,08 / 28,03 = 0,93 (шамамен).
Өсімдік шаруашылығы: 10,2 / 11,6 = 0,88 — топтық индекс.
Мал шаруашылығы: 16,6 / 16,7 = 0,99 — топтық индекс.
3) Есептеу әдісіне қарай
Есептеу тәсілі бойынша индекстер агрегаттық индекс және дара индекстердің орташа индексі болып бөлінеді. Тәжірибеде агрегаттық жиынтық индекс кең қолданылады.
Негізгі ұғымдар
- Индекстелетін шама — өзгерісін білгіміз келетін құбылыстың шамасы.
- Үйлестіргіш шама — өлшемдері сәйкес келмейтін нышандарды салыстыруға мүмкіндік беретін ортақ шама.
- Ағымды шама — салыстырылатын (есепті кезеңдегі) шама.
- Базалық (негіздік) шама — ағымдағы көрсеткіш салыстырылатын кезеңнің шамасы.
Индекс көбіне коэффициент түрінде беріледі: базалық деңгей 1 деп алынса — коэффициентпен, ал базалық деңгей 100 деп алынса — пайызбен көрсетіледі.