Қазіргі кездегі инфляция жағдайын сипаттап, оның төмендету жолдарын көрсетіңіз
Инфляция және мемлекеттің жауап әрекеті
Өндіріс шығындарын өсіретін факторлар өндірушілер инфляциясын (шығындар инфляциясын) қоздырады. Инфляция өрістеп, күшейген сайын экономикалық әрі әлеуметтік қарама-қайшылықтар тереңдей түседі. Осыған байланысты мемлекет инфляцияны тежеу және ақша айналысын тұрақтандыруға бағытталған шараларды іске қосады.
Мемлекеттің екі негізгі бағыты
1) Бейімделу саясаты
Инфляцияға бейімделу кезінде мемлекет пен нарық қатысушылары табыстарды, жалақыны, пайыздық мөлшерлемелерді және инвестицияларды индекстеу тетіктерін қолданады. Компаниялар көбіне қысқа мерзімді жобаларға басымдық береді, ал үй шаруашылықтары қосымша табыс көздерін іздейді.
2) Инфляцияны төмендету (басу)
Бұл бағыт инфляцияға қарсы шаралардың кешенін жүзеге асыруды көздейді. Шаралар қоғамның өндірістік-экономикалық, құқықтық, институционалдық және моральдық-адамгершілік қырларына ықпал етсе де, шешуші өзек — өндірістік-экономикалық база.
Инфляцияға қарсы саясаттың мазмұны
Инфляцияға қарсы саясат — инфляциямен күресуге бағытталған экономиканы мемлекеттік реттеу шараларының жиынтығы. Классикалық түрде екі негізгі жол бөлінеді: дефляциялық саясат және кірістер саясаты.
Дефляциялық саясат
Мемлекеттік шығыстарды қысқарту, кредит үшін пайыздық мөлшерлемелерді көтеру, салық ауыртпалығын күшейту және ақша массасын шектеу арқылы ақша сұранымын реттеуге бағытталады. Бұл саясат, әдетте, экономикалық өсімді баяулатады.
Кірістер саясаты
Баға мен жалақыға параллель бақылау қоюды талап етеді: оларды толық «мұздату» немесе өсу шегін белгілеу арқылы іске асады. Алайда оны қолдану әлеуметтік қайшылықтарды ушықтыруы мүмкін.
Ақша-кредит (монетарлық) құралдар
Инфляцияға қарсы саясаттың маңызды бөлігі — ақшалай ұсынымды шектеу. Бұл мақсатқа әртүрлі әдістер арқылы қол жеткізіледі:
-
01
Нақты ақша эмиссиясын қысқарту
Орталық банк эмиссияны азайту арқылы айналыстағы ақша массасының көлемін төмендетеді.
-
02
Қайта қаржыландыру мөлшерлемесін арттыру
Орталықтандырылған кредиттер қымбаттайды, кредиттің қолжетімділігі төмендейді, нәтижесінде сұраным қысқарады.
-
03
Резервтік талаптарды күшейту
Коммерциялық банктердің резерв нормасын көтеру кредит мультипликаторын «сығады» және кредит экспансиясын тежейді.
-
04
Орталық банктің кредиттерін тікелей қысқарту
Қаржы жүйесіне түсетін өтімділікті әкімшілік жолмен шектеу арқылы ақша ұсынысы тартылады.
Инфляцияға қарсы фискалдық саясат
Фискалдық бағыт салықтарды көбейту, мемлекеттік шығыстарды қысқарту және осының негізінде бюджет тапшылығын төмендету арқылы іске асады. Алайда салық саясаты инфляция жағдайында бір-бірімен байланысты, бірақ өзара қайшылықты екі міндетті қатар шешуі тиіс:
Бірінші міндет
Бюджетті теңестіру және тапшылықты қысқарту үшін мемлекеттің кірістерін арттыру.
Екінші міндет
Экономиканың бастапқы буындарында — өндіріс пен айырбас саласында — экономикалық белсенділікті жандандыру.
Жанама салықтар туралы маңызды ескерту
Жанама салықтардың инфляциялық сипаты бар: олар бағаны өсіреді және сұранымды қысқартады. Жоғары салықтардың екінші қыры — өндіріске қысым жасап, ұсынымды шектеуі. Сонымен қатар көптүрлі салықтар жүйені күрделендіріп, салықтан жалтаруды арттыруы мүмкін.
Сондықтан инфляция кезеңінде тұтынуға салынатын салықтарға шамадан тыс салмақ түсірмейтін, жеңілдіктері түсінікті, қарапайым әрі сенімді жүйе тиімдірек болады. Бұл талаптарға, әдетте, табыс салығы және мөлшерлемелері мүлік құнына қарай жоғары деңгейде жіктелетін мүлік салығы көбірек сай келеді.
Мемлекеттік шығыстарды қысқарту: тәсілдер мен шектеулер
Шығыстарды қысқарту бюджет саласына да, мемлекеттің шаруашылық жүргізуші субъектілеріне қатысты материалдық өндіріс саласына да таралады. Соңғы жағдайда бұл, әсіресе, шығындар инфляциясымен байланысты болғандықтан, әсері күрделірек бағаланады.
Басты бағдар
Жалпымемлекеттік және жергілікті деңгейде бюджет шығыстарын мүмкін болатын баптардың барлығы бойынша барынша қысқарту көзделеді. Дегенмен өмірлік маңызы бар әлеуметтік қажеттіліктер — зейнеткерлерді, оқушыларды және тіркелген кірісі бар қызметкерлерді қорғау — міндетті түрде қамтамасыз етілуі тиіс.
Шығыстарды шектеудің негізгі жолдары
- Тура әдістер: заңнамалық актілер немесе уәкілетті органдар шешімі арқылы шығыстарды қол жеткізілген деңгеймен салыстырғанда мәжбүрлі түрде шектеу (рестрикциялар).
- Сәйкестендіру әдісі: барлық шығыстарды белгіленген жалпы қысқарту мөлшеріне сай пропорционалды төмендету.
- Кірістер деңгейін бақылау: шығыстарды нақты түсетін кірістермен үйлестіру.
- Тапшылықты шектеу: бюджет тапшылығының шекті деңгейін белгілеу.
Тәуекел
Шығыстарды қысқарту көбіне ұлттық бағдарламалардың қарқынын бәсеңдетеді, қайтарымы баяу жобалар мен бірқатар шаралардан бас тартуға алып келеді.
Шығындар инфляциясын төмендетудің күрделілігі
Шығындардың өсуінен туындайтын инфляцияны жою әдетте қиынырақ, өйткені ол бірнеше өзара байланысты себептерге тіреледі:
1) Жалақының өсуі
Еңбек ақы шығындарының артуы өнімнің өзіндік құнын көтереді.
2) Өнімділіктің төмендеуі
Ұйымдық сипаттағы себептерден шаруашылық механизмінің бұзылуы еңбек өнімділігін әлсіретеді.
3) Шикізат пен энергия бағасы
Ресурс иелерінің инфляциялық күтулері бастапқы өнімдер мен энергияға бағаны көтеруге итермелейді.
Өндірісті жандандыру — тұрақтандырудың өзегі
Инфляцияны төмендету проблемаларының бірінші блогі экономикалық тұрақтандырудың орталық буыны ретінде өндірістің құлдырауын тоқтатуға келіп тіреледі. Бұл бірнеше өзара тәуелді міндеттерді қамтиды.
Еңбек өнімділігін ынталандыру
Негізгі міндет — еңбек өнімділігінің уәждемелік тетіктерін күшейту және тиімді нәтижеге мүдделілікті арттыру, өндірістік еңбектің басымдығын қалпына келтіру.
Бұған қажырлы еңбек пен оның нәтижелері арасында тікелей байланыс орнайтын жеке өндірістік секторды дамыту арқылы қол жеткізуге болады. Сауда-делдалдық салаға қарағанда өндірістік саланың басымдығы қамтамасыз етілуі тиіс.
Өндірісті көтермелеу құралдары
- Салықтық жеңілдіктер жүйесі
- Кредитке кедергісіз қол жеткізу және төмендетілген пайыздық мөлшерлемелер
- Ұдайы өндіріс және еңбекақы қорларын қалыптастыруға қолайлы экономикалық нормативтер мен аударымдар
- Қажет болған жағдайда өндірістік сектордың басым түрлерін тікелей қаржыландыру
Нарықтық бәсеке және жауапкершілік
Инфляцияны еңсеру шараларының қажетті элементі — нарықтық бәсеке механизмін және меншіктің барлық нысандарындағы шаруашылық субъектілерінің экономикалық жауапкершілігін қалыптастыру.
Іске асу логикасы:
шығындардың төмендеуі → бағалардың төмендеуі → өндірістің өсуі есебінен таза табыстың сақталуы → ұсынымның көбеюі → сұранымның қанағаттандырылуы
Бәсеке механизмін құру монополияға қарсы шаралармен, меншіктің әртүрлі нысандарын дамытумен және шаруашылық-қаржы қызметінде олардың теңдігін заңнамалық тұрғыдан бекітумен тығыз байланысты.