Қазақша рефераттар

Мемлекет пен құқықтың пайда болуы мен дамуы.

Мемлекет пен құқықтың пайда болуы мен дамуы

Алғашқы қауымдық қоғамда экономикалық, әлеуметтік, құрылымдық және басқарушылық салалардағы объективті даму процестері өзара тығыз байланыста өзгеріп, жаңарып отырды. Мал шаруашылығы мен егіншілік қалыптасты, өңделген тастан жасалған құралдар пайда болды, адамның тәжірибесі артып, еңбек дағдылары жетілді.

Қоғамдық еңбек бөлінісінің негізгі тармақтары

  1. 1 Мал шаруашылығы
  2. 2 Жер игеру (егіншілік)
  3. 3 Өндірістік қызмет түрлері
  4. 4 Саудагерлер тобы

Бұл өзгерістер еңбек өнімділігін арттырып, қоғамдағы кіріс көлемін көбейтті. Нәтижесінде қоғамдық байлық қалыптаса бастады, ал оны иемденетін топтар мен таптар пайда болды. Экономикалық өзгерістер әлеуметтік қайшылықтарды күшейтті. Қоғамдағы қайшылықтарды реттеп, басқару қажеттілігі мемлекет пен құқықтың қалыптасуына алып келді.

Мемлекет пен құқықтың пайда болуына әсер еткен объективті заңдылықтар

  • Қосымша өнімнің пайда болуы
  • Жеке меншіктің қалыптасуы
  • Топтар мен таптар арасындағы күрестің басталуы

Мемлекеттің қалыптасуы туралы түсінік

Мемлекеттің дамуы қоғамдық еңбек бөлінісінің тереңдеуіне, жеке меншіктің пайда болуына және алғашқы қауымдық құрылыстың таптарға бөлінуіне байланысты. Мемлекет — қоғам өмірін ұйымдастырудың нысаны, оның негізгі салаларын басқаратын және қажет болған жағдайда мәжбүрлеу күшіне сүйенетін жария билік жүйесі.

1) Шығыс елдеріндегі мемлекеттердің қалыптасуы

Иран, Үндістан, Қытай, Араб елдері сияқты шығыс типті қоғамдарда мемлекеттің қалыптасуы көбіне қоғамдық меншікті қорғау қажеттілігімен байланысты болды. Алғашқы қоғам ыдыраған тұста бұл өңірлерде ірі қоғамдық жұмыстар кең көлемде жүргізілді.

Күрделі қоғамдық жұмыстардың мысалдары

  • Ірі су каналдарын салу
  • Суармалы ирригациялық жүйелер құру
  • Құрғақшылықпен жүйелі күресу

Осындай жұмыстарды тиімді ұйымдастыру үшін қоғамдық-мемлекеттік меншік орнықты. Оны иеленушілер ретінде шенеуніктер, ру-тайпа басшылары, хандар, корольдер және императорлар көрінді. Мемлекеттің басқару аппараты бұрынғы ру-тайпалық басқару құрылымынан өсіп шығып, бірте-бірте қалың бұқарадан алыстай түсті. Бұл жағдай әділетсіздік пен қанаушылықтың күшеюіне ықпал етті. Азия типті мемлекеттер баяу дамып, XIX–XX ғасырларға дейін салыстырмалы түрде аз өзгеріспен сақталды.

Негізгі себептер: ирригациялық жүйелерді жасау, жұмыс күшін (құлдар мен жұмысшыларды) жүйелі түрде біріктіру, барлық жұмысты бір орталықтан басқару.

2) Еуропалық елдердегі мемлекеттердің қалыптасуы

Еуропада мемлекет көбіне жеке меншіктің қарқынды дамуы және қоғамның таптарға бөлінуі нәтижесінде қалыптасты. Афины мен Римде алғашқы қоғам ыдыраған кезеңде экономикалық жағынан қуатты топтар мемлекеттік билікті өз қолына алып, өз мүддесіне қызмет ететін басқару аппаратын құрды. Бұл мемлекеттер көбінесе демократиялық сипаттағы саяси бірлестік ретінде орнықты.

Германияда үдеріс өзге бағытта жүрді: қалың бұқара ауқаттыларға тәуелді болып, феодалдық қатынастар дами бастады. Осындай типтегі мемлекеттер Еуропаның бірқатар елдерінде, соның ішінде Ресейде, Ирландияда және басқа аймақтарда қалыптасты.

Құқықтың дамуы: әлеуметтік нормалардан құқықтық нормаларға дейін

Құқықтың дамуы — қоғамның өмір сүруінің негізгі объективті заңдылықтарының бірі. Ол қоғамдағы қатынастарды реттейтін әлеуметтік нормалардың қалыптасуынан басталып, уақыт өте әдет-ғұрып, салт-дәстүр, мораль және діни нормалардың біртіндеп құқықтық нормаларға айналуымен жалғасты.

Мемлекет бекіткен құқықтың жаңа нысандары

Заң

Жалпыға міндетті негізгі нормативтік акт.

Заңға тәуелді актілер

Заңды нақтылайтын қаулылар мен ережелер.

Шарттық нормалар

Келісім-шарт арқылы реттелетін талаптар.

Сот шешімдері

Кей жағдайларда құқық күші бар шешімдер.

Құқықтың дамуының бірінші бағыты

Қоғамдық-мемлекеттік меншікті реттеу көбіне моральдық-діни нормаларға сүйенді. Мысалы, Үндістанда Ману заңдары, ал мұсылман елдерінде Құранға негізделген құқықтық қағидалар басым болды.

Құқықтың дамуының екінші бағыты

Жеке меншікке негізделген қатынастарды мемлекет өз органдары арқылы бекітілген нормалармен реттеп, басқарды. Бұл бағытта құқық институттары нақты міндеттерді айқындап, жауапкершілік тетіктерін қалыптастырды.

Адамзат мыңдаған жылдар бойы мемлекет құрамында өмір сүріп келеді: адам белгілі бір мемлекеттің азаматы ретінде сол мемлекеттің билігіне және құқықтық тәртібіне бағынады, іс-әрекеті мен мінез-құлқын қоғамдық мүддеге сай бағыттайды. Ежелден бері «мемлекет пен құқық қашан пайда болды, қалай дамыды?» деген сұрақтар ғылыми зерттеулердің өзегіне айналды.

Мемлекет пен құқықтың пайда болуы туралы негізгі теориялар

Теологиялық теория

Мемлекет пен құқық Алланың әмірімен қалыптасып, дамиды деп түсіндіреді.

Табиғи құқық теориясы

Мемлекет пен құқықты ешкім арнайы ойлап тапқан жоқ; олар адам табиғатымен бірге пайда болып, әділеттілікке негізделген абсолюттік ұғымдар ретінде қарастырылады.

Тарихи теория

Мемлекет пен құқық тарихтан бастау алып, қоғам тарихымен бірге жетіледі деп пайымдайды.

Патриархалдық теория

Мемлекет отбасы тәжірибесінен туындаған, азаматтардың өз мүдде-мақсаттарын іске асыру үшін саналы түрде біріккен одақ ретінде түсіндіріледі. Ірі патриархалдық отбасының басшысы бірте-бірте мемлекет басшысына айналған: отбасы басшысы — әке, мемлекет басшысы — монарх.

Психологиялық теория

Адамдардың психологиялық ұстанымдары, бірлескен көзқарасы, іс-әрекеті мен мінез-құлқы ұжымдық басқарудың негізін құрайды деген тұжырымды қолдайды.

Қазақ жеріндегі ерекшеліктер

Қазақ жерінде алғашқы қауымдық қоғам дәуірінде рулық қауым қалыптасып, ұзақ ғасырлар бойы адамдар туыстық-қандастық байланыстар шеңберінде өмір сүрді. Көшпелі тайпаларда мемлекеттің құрылуы ғасырларға созылып, күрделі тарихи нысандар арқылы жүрді. Қоғам өмірінде ертеден келе жатқан ауызша құқық жүйесі — «әдет» (әдет-ғұрып құқығы) маңызды реттеуші күш ретінде қызмет атқарды.

Құқықтық норма ұғымы

Норма — белгілі бір қатынасты реттейтін және басқаратын ереже. Құқықтық норма құқықтың бастапқы «клеткасы» ретінде қоғамдық қатынастардың дұрыс дамуына бағдар береді: адамның іс-әрекетінің, тәртібінің шекарасын айқындап, бостандық пен әлеуметтік байланыстарды реттейді.

Құқықтық нормалардың негізгі белгілері

  1. 1 Мемлекеттік орган қабылдап, бекітеді; заңды күші болады және қоғамдық тәртіптің үлгісіне айналады.
  2. 2 Субъектілердің құқықтары мен міндеттері, орындалу тәртібі толық әрі нақты көрсетіледі; ал нақты көрсетілмесе, тұлғалар еркін әрекет етеді, бірақ заңға қайшы келмеуі тиіс.
  3. 3 Ерікті түрде орындалмаса, мемлекет мәжбүрлеу шараларын қолданады.
  4. 4 Норманың жүзеге асуын мемлекет қамтамасыз етеді.
  5. 5 Қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздіктің кепілдігі ретінде қызмет етеді.

Осылайша, құқықтық норма — қоғамдағы қатынас субъектілерінің құқықтары мен міндеттерін реттейтін, жалпыға бірдей және мемлекетпен қамтамасыз етілетін ереже-қағида.

Құқықтық норманың құрылымы

Диспозиция

Қатынастың мазмұнын, субъектілердің құқықтары мен міндеттерін көрсетеді. Мысалы, екіжақты немесе көпжақты мәміле мен шарттарда тараптардың құқықтары мен міндеттері нақтыланады.

Диспозицияның түрлері

  • Жалпылама: міндеттер мен құқықтар толық ашып көрсетілмейді.
  • Толық айқын: мазмұны нақты әрі толық беріледі (мысалы, Қылмыстық кодексте).
  • Сілтеу: мазмұны басқа нормаға сілтеме арқылы ашылады (мысалы, Азаматтық кодексте).

Гипотеза

Диспозицияның қашан басталатынын, қашан аяқталатынын және норманың қандай жағдайда орындалуы тиіс екенін көрсетеді. Мысалы, бұзақылық үшін жауапқа тартылу үшін қоғамдық тәртіпті бұзу фактісі болуы керек.

Гипотезаның түрлері: жалпылама, күрделі, альтернативтік.

Санкция

Диспозиция бұзылған жағдайда қолданылатын жағымсыз шараны сипаттайды. Санкция арқылы мемлекет қандай мінез-құлықты құптамайтынын және жауапкершілік шегін белгілейді.

Санкцияның түрлері: абсолютті анық, баламалы, салыстырмалы.

Құқықтық нормалардың жіктелуі

1) Қоғамның салалары бойынша

Өндіріс, ауыл шаруашылығы, құрылыс, мәдениет, экономика, әлеуметтік сала, білім, ғылым және басқа бағыттардағы нормалар.

2) Құқық салалары бойынша

Конституциялық (мемлекеттік), әкімшілік, қаржы, еңбек, отбасы, азаматтық, қылмыстық, азаматтық іс жүргізу, қылмыстық іс жүргізу және т.б.

3) Атқаратын қызметіне қарай

Реттеуші нормалар және қорғаушы нормалар.

4) Мазмұнына қарай

Міндеттеуші, тыйым салушы және ерік беруші нормалар.

5) Мамандандырылған құқықтық нормалар

Белгілі бір мамандық салаларындағы қатынастарды реттейтін нормалар. Мысалы: заңгерлер, дәрігерлер, мұғалімдер, инженерлер қызметіне қатысты кәсіби талаптар мен ережелер.