Өтеміс тарихы

Махамбеттің бабалары он екі ата Байұлының Жайық берішіне жатады. Шежіре желісі Жайықтан — Дәулет, Дәулеттен — Тумаш, Тумаштан — Жаубасар, одан — Ерназар болып келіп, Ерназардан Күлмәлі бұтағы бөлінеді.

Күлмәлі әулетінің шежіресі қысқа да нұсқа, әрі күдік туғызбайтындай анық. Күлмәлінің екі әйелі болған: бәйбішесінен — Шыбынтай, Өтеміс; тоқалынан — Қобдабай, Айтай туған.

Тарихи зерттеулерде Өтемістің туған жылы дәл көрсетілмегенімен, Шыбынтайдың жасына қатысты дерек арқылы шамалауға болады. 1838 жылы ісі қаралған Шыбынтай «79 жастамын» деген. Осыдан Шыбынтай 1759 жылы туған деп түюге негіз бар. Өтеміс одан бір-екі жас кіші болса, 1760–1761 жылдары дүниеге келген болып шығады.

Шыбынтай — дәулеті тасыған, «қыдыр дарыған» бай адам. Ал Өтеміс — жастайынан Беріш руының сөз ұстар, ықпалды билерінің бірі. Қобдабай — шаруашылықпен күнелткен жан, Айтай — жастай, ерте қайтыс болған.

Өтеміс төрт әйел алған. Бірінші әйелінен — Тоқтамыс; екінші әйелінен — Бекмағамбет, Махамбет, Қожахмет, Ыбырайым, Әйти, Хасен; үшінші әйелінен — Ысмайыл, Сүлеймен; төртінші әйелінен — Досмайыл туған.

Өтеміс старшын әрі би болғанымен, қазақтың дәстүрлі тірлігіне толық сыйыса бермейтін Орынбор—Хиуа аралығында керуенбасы қызметін де атқарған. Сол сапарларында ол ағайын-туғанына жиі түсіп, қонып жүрген. Бесқала өңірінде Өтемістің өзі де, Махамбет те, Қожахмет те, Ысмайыл да, Хасен де талай болған.

Қожахмет Хорезмге барған бір сапарында 9 жасынан қасында жүріп, соғысқа да қатысқан Мұса деген баласын ағайындарына қалдырып кеткені айтылады. Мұса дүрбелеңнен кейін қазақ арасына оралып, дәулет құрап, бай атанған.

Өтеміс ұлдары өскен ортада арғы тегі жайында жұртқа ортақ бір әңгіме бар: Жайық беріштің батыры Жаубасар түрікменмен жаугершілікте 12–13 жас шамасындағы, ес біліп қалған баланы тұтқынға алып келіп, перзентсіз ағасы Ерназардың қойнына салады. Баланың аты — Құлманияз екен.

Есейіп қалған тұтқын бала өз атын да, әкесінің есімін де, шыққан тегін де жақсы білген. Ол өзін түрікмен арасындағы Күлмәлі бектің баласымын деген. Бірақ Ерназар баласы атануға келіспей, Күлмәлі есімін сақтап қалады да, өзінен тараған ұрпақ «Күлмәлі әулеті» атанып кетеді. Шежірелік әңгіменің қысқаша түйіні осы.

Тарихқа тереңірек үңілсек, түйіннің шешуі күрделі емес. XVII ғасырдың 30-жылдарында торғауыттар Ырғыз, Мұғаджар, Жем, Жайық арқылы Еділге ауып, Еділ—Жайық арасына қоныстанды. Кейде Жемнен өтіп, Кіші жүзді жайылымнан тарықтырды. Наурыз, Бақалай, Тілеуке батырлардың өмірі осы торғауыттармен күн сайынғы шабыс пен қиян-кескі соғыспен өтті.

Терістік-батыстан қысым күшейген сайын Кіші жүз рулары түстікке қарай ығысты. Бұл өңірде алшын ұрпағы, әсіресе тама, кенегес, шекті тайпалары Мұхаммед Шайбани заманынан-ақ бар еді. Самарқанд билеушісі Жалаңтөсті тірек тұтқан алшындар XVII ғасырдың екінші жартысында Оңтүстік өлкелерге бауыр басып, Самарқанд, Хиуа, Хорезм, Бұхар маңына орныға бастаған. «Ақтабан шұбырынды» тұсында бұл үрдіс тіпті жаппай сипат алды.

XVII ғасырдың 50–60 жылдарында торғауыттардың тегеуріні күшейген кезде Кіші жүздің таз, тана руларының бір бөлігі мен жайық беріштердің тумаш ауылын Маңғыстау түрікмендері өздеріне қосып алады. Батырлар торғауытпен арпалысып жүрген шақта бұл тұтқындарға ара түсу мүмкін болмаған.

Тек XVIII ғасырдың басында Ағатай тумаштардың Маңғыстаудағы Өзен бойында отырған бір бөлігін елге көшіруге ұмтылып, ағайынды түрікменнен түгел азат етпек болғанда, Шағадам (Красноярск маңы) маңында жау қолынан қаза табады. Ағатайдың ісін Жаубасар батыр жалғастырып, шамамен 1740 жылдары түрікменге шауып, өз ағайыны тумаштардан Қүлмәлі мен Абдан Абдал ауылын алып келіп, інісі Ерназарға береді.

Шежіре бойынша Абдан Абдал да, Қүлмәлі де Ерназардың баласы атанғанымен, олардың түпкі оқиғасы ұмытылмайды. Уақыт өте келе түрікменге кеткен тумаштардың бір бөлігі түрікменденіп, ал бөлініп қалған тармақтары біржола сонда сіңіп кеткен. Таз бен тана да жәуміттердің ішіне кіріп, бүгінге дейін белгілі өңірлерді жайлайды. Тумаштардың бір бөлігі Красноводск, Джебел төңірегінде отырғаны айтылады.

Осы тұрғыдан алғанда, Қүлмәлі бүгінгі күні қазақ пен түрікменге ортақ: арғы тегі — жайық беріш, ал берідегі тағдыры — жаугершілік заманда түрікмен ішінде кеткен тумаш руымен байланысты. Қүлмәлінің түрікмен тумаштарда әкесі мен ағалары қалған. Кейін ағалары алып кетеміз деп іздеп келгенде, Қүлмәлі «Жайықтығымды жәуміттікке сатпаймын» деп бармай қалғаны айтылады. Ағалары кейін Хиуа хандарына сүйеніп, Үргенішке көшіп, беделді қызметтер атқарған делінеді.

Өтеміс беріштің он тоғыз азулы биінің бірі саналған. Жайықтан Ішкі Ордаға өткенге дейін қазіргі Қызылқоға ауданының Миялы төңірегін мекендеген деген дерек айтылады. Ол — аяқтыға жол, ауыздыға сөз бермейтін, «орақ ауыз» шешен би.

Ел ішінде Өтеміске қатысты аңыз көп. Соның бірінде Тайсойған маңында Алаш, Сарбөпе, Сатай ауылдары құдықтарынан мал суартпай қояды. Сонда Өтеміс садақпен жасқап, былай деген екен:

Осы жолдардан-ақ «кірме», «құл» деген мін тағудың Өтеміске де тигенін аңғаруға болады. Беріш ішінде тумаш атасы іргелі болғанымен, түрікмен жақтан келген тармақ «жат», «бөтен» саналатын әдет те кездескен.

Кейінгі кезде кейбіреулер Махамбеттің бабасы Құлманияз «түрікмен де емес», «Ашамайлы Керейдің Балта бұтағынан» дегенді жиі жазып, айта бастайды. Бұл лақаптардың астарлы мәніне автор кейінірек оралатынын аңғартады.

Ел ішінде әжуа мен келемеждің бір көрінісі ретінде Бөкей хан заманында болған оқиға да айтылады: хан ордасына Өтеміс келгенде, хан маңындағы қулар бір түрікменге бес сом беріп, Өтеміс кіргенде «қайран бауырым» деп жармаса кет деп жұмсайды. Түрікмен солай етеді. Сонда Өтеміс «жұбатқансып» отырып, Бөкей хан мен орда төңірегін де, өзге рулардың шежіресін де өткір тілмен түйреп, ақырында әлгі түрікменге: «Мә, мына он сомды ал да, орныңа отыр» депті.

Өтеміс ауылы атақты Жүзбатыр Сартұлы ауылымен ірге ажыраспай, бірге көшіп-қонып жүрген. Жүзбатыр — Исатайдың бесінші атасы Ағатаймен бірге туған Есіркептің шөбере-шөпшегі делінеді. Олар шамамен 1801 жылдары Калмыково тұсынан Ішкі Ордаға өтіп, Самар көлі мен Жайық өзені аралығын жайлаған.

Өтеміс пен Жүзбатыр ауылының жаз жайлауы — ұзындығы 80–100 шақырымдай Бекетай құмы болған. 1803 жылы Өтеміс ауылы Самар маңындағы қыс қыстаудан жаз жайлауға шығып, Бекетайға қонған кезде сәуір—мамыр айларында Махамбет дүниеге келеді.

Бұған дейін әдебиетте Махамбет 1804 жылы туған деп келді; ол ақынның 1841 жылғы наурызда берген жауабындағы дерекке сүйенген. Алайда тарихшы И. Кенжеәліұлы 1836 жылғы 8 қараша және 10 желтоқсанда берілген жауаптардың ақынның өзі жазып, қол қойған, мөр басқан нұсқаларын тауып, Махамбет 1803 жылы туған деген қорытынды жасайды. Бұл тұжырымды қабылдаған жөн.

Дәл осы жылдары Ішкі Ордада ел жадында қалған елеулі оқиға болады: жазда Астраханнан көшіп шыққан елдің санағын алатын комиссия келеді. Ал санақтан қазақ ежелден үркетін: «мал мен баланың санын сұрау» әдетке жат. Комиссия хабарын естіген жұрт дүрлігіп, Жайықтың сыртына қарай қайта ауады.

Осы дүрбелеңде старшын Өтеміс Құлманиязұлы, батыр Жүзбатыр Сартұлы, сондай-ақ Байбақтының өр мінез өрені Жүніс Жантеліұлы бастаған ауылдар Шанасалған маңынан қозғалып, күзетке бой бермей Тополинск, Зеленный бекіністері тұсынан Жайықтан өтіп кеткені айтылады. Бұл жөнінде әскери губернатор Г. С. Волонский 1804 жылғы 12 сәуірде Сыртқы істер министрінің орынбасары А. А. Чарторыжскийге хабарлаған. Осылайша Өтеміс есімі орыс әкімшілігінің ісқағаздарында алғаш рет аталады. Ол кезде Өтеміс 43–44 жаста болған.

Өтеміс Ішкі Ордаға алты жыл жоламай, тек 1809 жылы қайта өтеді. Махамбет — Өтеміс шаңырағындағы Тоқтамыс пен Бекмағамбеттен кейінгі үшінші бала. Анасы — Қосуан (Қосуан/Қосуан деп әр деректе әрқалай беріледі) — Ішкі Ордаға аты шыққан, мінезімен елге жаққан, беделді адам ретінде сипатталады.

Махамбеттің балалық шағы Бекетай құмында өтеді. Ақын жырларында Бекетай атауы жиі ұшырасады. Сол өңірде «Махамбет төбесі», «Махамбеттің ат байлаған жері» деген жер атауларының сақталуы да тегін емес.

Құлманияз әулеті туралы архив деректері ұзақ уақыт үнсіз қалып, тек 1816 жылы қайта көрінеді. 1816 жылдың тамызында беріш тайпасының ел билеушісі сұлтан Сүйіншіғали Жанәліұлы «қашқындарды паналатты» деген желеумен Өтеміс ауылын шабады. Оның жанында старшын Исатай Тайманұлы және ағасы Төлебай Тайманұлы 45 кісімен болады. Бұл адамдардың бәрі ағатай беріштен еді, өйткені Сүйіншіғали Өтемісті шабуға Исатай арқылы қол жинатқан.

Өтеміс ол кезде Ақжонас деген жерде отырған. Бұл — Нарын құмының түстігіндегі ақ шағыл арасындағы қатпар тасты, төбелі өңір. Ел аузында «аттылы адам үстімен өтсе, тау күңгір-күңгір етеді» делінеді. Сол жерде Алтынқапқан үңгірі бар.

Махамбет шығармаларында Исатаймен ауылдарының іргелес, сыбай көрші болғанын, өзінің бала күнінен Исатайдай ағаны жағалап өскенін ашып айтады:

Осыдан кейін берекесі жарасқан ағайындас аталардың арасы неге айныды? Ел ішіндегі жікшілдік пе, партия тартысы ма, әлде Сүйіншіғали ықпалына көнбеу ме — әйтеуір, Өтеміс пен Сүйіншіғали арасында бір келіспестік болғаны аңғарылады. Сол келіспестік жас старшын Исатайдың қолымен орындалады.

Бұл кезде Махамбет 13 жаста, оң-солын таныған шақ. Өзі «әулие көреген» деп қадірлеген ағасының қол бастап келіп, ауылын шабуы жасөспірім жүрегіне ауыр жара салғаны түсінікті. Өтеміс ауылының Исатай ауылынан ұзақ уақыт ірге бөліп, көтеріліске де бірден араласа қоймауының бір сыры осы оқиғамен байланыстырылып түсіндіріледі.

1816 жылғы шабуыл кезінде Махамбет нақты не істеп жүргені туралы бұлтартпас дерек жоқ; тек жобалауға болады. Заман ағымына сергек, көзі ашық Өтеміс балаларын жастайынан оқытып, жақсы тәрбие берген. Ұлдарының ішінде Бекмағамбет, Махамбет, Ыбырайым сауатымен ерекшеленген. Махамбет қазақша терең сауатты болып қана қоймай, орысша да тәуір сөйлеп, жаза білгені архив деректерімен расталады.

Сол кезеңдегі үрдіс бойынша ол ауыл мектебінде оқып, молдадан білім алған. Би, старшын, ауыл ағалары мектеп ашып, молда ұстаған. Кей ауылдарда ұстаздықты әскерден қашқан татарлар атқарғаны да белгілі. Сүйіншіғали Өтемісті «қашқын паналатты» деп шапқанда, оның балаларын оқытатын татар молдаларын да меңзеген болуы ықтимал.

Махамбеттің ақын бала атанып, өз жанынан сөз шығарып, ауызға іліге бастауы да осы шамамен тұспа-тұс келеді. «Түйеші шалға жауабы» деген өлеңін 10 жасында шығарған деген әңгіме бар. Қалай болғанда да, ақындық ұшқын осы кезден тұтана бастағаны анық.

Домбыраға да балалар ерте баулынған. Арнайы мектеп болмаса да, сыналған дәстүр болған: алдымен толғау мен ән саздарын үйреніп, кейін «Ақжелеңге» түседі. Ақжелеңнің 62 саласын түгел тартқандар ғана домбырашы аталатын, әрі соларды толық игермейінше өз жанынан күй шығаруға болмайды деген қағида айтылған. Махамбет жастайынан-ақ домбыраға машықты, композитор-күйші болғанын осы дәстүрлік орта айқындайды.

Нарын — батыс күй өнерінің алтын бесігі. XIX ғасырдың 30-жылдарында Ішкі Ордадағы күй атасы ретінде беріш Ұзақ Мырзабекұлы аталады. Ол көтерілісті жақтаған, Құрманғазы және өзге де көп күйшілердің ұстазы болған делінеді. Нарында күй тартылған жерде ән айтылмай, жұрт тына қалып тыңдайды; жылаған бала да уанады деген сипаттама — сол дәстүрдің күшін танытады.

Ішкі Ордада айрықша дамыған сөз өнерінің бір арнасы — ерлік дастандар мен толғау. Еділ—Жайық арасы «Қырымның қырық батыры» жырының туып-өскен топырағы ретінде кие тұтылып, батырлық пен отансүйгіштіктің үлгілері жырмен өрілді.

Жырда аталатын қоныстар мен жер-су атаулары халық жадында қасиетті кеңістікке айналған: Қабыршақты Кучум, Қарасу — Қазтуғанның; Талөкпе, Алты ата, Сақмар — Едігенің; Жаскүс құмы — Нәрікұлы Шораның; Қараша, Қобда, Ақтөбе, Бозан, Бестерек, Балдырған, Бадашы, Бесешкі — Қараұлы Сидақтың; Астрахан — әз Жәнібектің; Еділ—Жайық арасы — бір кезде Орақ пен Мамайдың; Боқсақ бойы — Телағыс батырдың; өзге де көптеген атаулар — батырлар мекені ретінде жырланады.

Беріш көп қоныстанған теңіз жағалауы Орақ—Мамайдың, Телағыстың байырғы қонысы саналып, айрықша дәріптелген. «Қырымның қырық батырының» бір кейіпкері Тұяқбайұлы Ер Манаштың бейіті тұрған өңір Исатайлардың қыс қыстауы делінеді. Осы ортада өскен Махамбеттің жырды жаттап, балаң дауыспен ұзақ түндерде айтып жүргені де шындыққа жақын.

Кейін көтеріліс дәуірінде Махамбеттің Исатайды Орақ—Мамайдың жалғасы ретінде суреттеуі де содан:

Бұл үзінді Махамбеттің Орақ—Мамай жырымен етене таныс болғанын аңғартады.

XIX ғасырдағы сөз өнерінің батырлық дастандармен қабат өрілген екінші үлкен арнасы — толғау. Бұл қазақ поэтикалық өнерінің ең биік белестерінің бірі. Толғау қазақ-ноғайлы қауымының мұңын мұңдап, жоғын жоқтап, өткенін таразылап, болашағын болжауға мүмкіндік берген кең тынысты жанр болды. Ол «жыраулық өнер» аталып, жыраулар беделі халық арасында бек-сұлтандармен тең тұрған.

Көптеген жыраулардың әрі батыр, әрі қолбасшы болуы да назар аударарлық: елдік мәселені айту үшін жалғыз шешендік жеткіліксіз болғандай, сөз де, іс те қатар жүрген. Толғауды тек поэзия деп шектеу — оның өрісін тарылту: толғауда дүниетанымдық ойлар, әлеуметтік-философиялық түйіндер мол. Қоғамдық өзекті пікірдің көркем поэтикамен берілуі тыңдаушыға ықпалын күшейтті.

Қазақтың классикалық толғаулары мазмұны жағынан кейбір философиялық шығармалардан кем түспейді. Түптеп келгенде, халқымыздың байырғы философиялық ой-қорын жинақтасақ, толғауларға сүйенеріміз анық.

Дала философы атанған жыраулардың қатарында Асанқайғы, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз аталады. Бір ғажабы — осы жыраулардың басым бөлігі Еділ—Жайық арасында туып-өскен; толғаулары да осы өңірдегі қоғамдық құрылымның ішкі-сыртқы ахуалын көп қозғайды. Олардың сөзі халық санасында «құран сөзінен бір кем емес» деңгейде қабылданғаны айтылады: толғау толғанғанда қалың ел сілтідей тына қалатын дәстүр болған.

Тағдыр Махамбетті осындай құнарлы топыраққа дән етіп түсірді: ол бала күнінен-ақ жыр мұхитынан маржан теріп өсті. Мүмкін, сол жыраулардай болсам деп армандаған да шығар; ал заманына дөп келген тарихи оқиғалар оны өз иіріміне алып, алдыңғы сапқа шығарды.

Махамбеттің шығармашылық қуаты мен диапазоны бұрынғы жыраулардан кем түспегенімен, ол өзін даралап, асқақтатудан гөрі, бұрынғы киелерді пір тұтып, «солардың көктеген бұтағымын» деген танымда болды.

Жыраулар мектебіне ұқсастық тән. Бірақ бұл — еліктеу не жалаң қайталау емес. Олар бірін-бірі дамыта жырлаған, рефрендік қайталауға саналы түрде барған; өзінен бұрынғының сөзін тірілту — ұстаз тұтудың, дәстүрді мойындаудың көреген белгісі саналған.

Мұндай сабақтастық Махамбетте де ұшырасады: бірде Қазтуғанша «Балдырғаны білектей, баттауығы жүректей» деп толғайды; бірде Шалкиіз сарындарын жаңғыртып:

Кей тұста сөзбе-сөз қайталау, кейде мотивтік үндестік кездескенімен, мұның бәрі ерсі емес: бұл — дәстүрдің тірі жалғасы, бұрынғыны тану арқылы жаңаны айту тәсілі.