Өтеген батыр
Өтеген батыр (1699–1773)
Өтеген батыр (1699–1773) — XVIII ғасырдың бірінші жартысында жоңғар басқыншылығына қарсы күрескен қазақ батыры. Ол Ұлы жүздің дулат тайпасынан шыққан.
Қысқаша дерек
- Кезеңі: 1699–1773
- Тегі: Ұлы жүз, дулат
- Ерлігі: жоңғарларға қарсы шайқастарға жас кезінен қатысқан
Шыққан тегі мен ерлік жолы
Батырдың бабасы Сырымбет 1635 жылы ойрат ханы Батырдың елу мың әскеріне қарсы соққы берген Салқам Жәңгірдің сапында ұрысқа қатысқан. Өтеген батыр жоңғарларға қарсы соғысқа шамамен он бес жасынан араласқан.
1723 жылы Тауасар, Райымбек, Ханкелді батырлармен тізе қосып, жоңғарлармен айқасады. Аңыз-әңгімелерде оның Төле би бастаған ел қорғаны құрамына қосылып, жаудан азат ету жолындағы жорықтарға қатысқаны айтылады.
Тарихи контекст
Кей деректерде 1756 жылдар шамасында Өтеген батырдың Абылай ханның Қытаймен бейбіт қатынас ұстанымына қарсы болғаны, Жиделібайсын өңірінде он жеті жыл жүріп қайтқаны туралы аңыз да кездеседі.
Аңызға айналған тұлға
Өтеген батыр — ел жадында аңызға айналған тарихи тұлға. Оны алғаш жырлағандардың бірі — Сүйінбайдың бабасы Күсен ақын. Тарихшы Делебаев жинақтаған материалдарға сүйенсек, Тілеміс пен Майкөт ақындар да батыр туралы дастан шығарған.
Сол жырлардың ішінде бүгінге жеткен ең белгілі нұсқа — Жамбылдың «Өтеген батыр» дастаны. Өтеген батыр туралы дерек-аңыздарды жинауға әдебиетшілер Е. Ысмайылов, Қ. Тұрғанбаев, Н. С. Смирнова, С. Бегалин және басқа зерттеушілер қатысқан.
Топонимдер және ел жадындағы ізі
Алматы облысында, Бозой мен Қарой аралығында Өтеген батыр есімімен аталатын жер атаулары бар. Бұл — батырдың тарихи әрі мәдени жадыдағы орнының айғағы.
Өтеғұл батырдың түсі туралы аңыз
Ел аузындағы әңгімелер мен ақындардың жыр-дастандарында сақталған аңыз желілерінде Өтеген батырдың әкесі — Өтеғұл батырдың ержеткен он екі ұлы оба ауруынан бірдей қайтыс болғаны айтылады. Ол кезде Өтеғұлдың жасы елуге таяған екен. Бұл қасірет батырдың қабырғасын қайыстырып, бас көтермей ұзақ егіледі.
Аңыздағы көрініс
Өтеғұлдың панасын көрген, жақсылығын алған жұрт батырмен бірге қайғырып, құдайдан медет тілейді. Сол күндердің бірінде Өтеғұл түс көреді: түсінде ақ сақалды, сары тісті қария келіп, көз жасын тыйып, бата бермек екенін айтады.
Бата мазмұны: «Құдай тілеуіңді берді, он екі ұлға татитын ұл көресің!»
Аңыз бойынша, осыдан кейін Өтеғұлдың кіші әйелі Нұрбаладан бір ұл дүниеге келеді. Баланың шілдеханасында жаныс руының тоқсанға келген ақсақалы Жанысбай қария: «Батырым, өлгендерің өтелді, баланың аты Өтеген болсын» деп, есімін Өтеген қойған екен.