ТАУАСАРҰЛЫ ҚАЗЫБЕК
Тауасарұлы Қазыбек (1692–1776) — Кіші Азияның ірі қалаларын аралап, діни әрі ғылыми білім алған оқымысты, жоңғар басқыншылығына қарсы күресте қол бастаған батыр. Ол Ұлы жүздің Шапырашты тайпасының Асыл руынан шыққан. Әкесі — Матайұлы Тауасар би.
Қалыптасу жолы: ерте басталған оқу, алыс сапарлар
Әкесі Қазыбектің зеректігін ерте байқап, бес жасында Бұхараға апарып, діни оқуға береді. Жасына қарамастан үздік оқыған Қазыбек медресені төрт жылда тәмамдап, елге оралады да, екі жыл ауыл балаларын оқытады.
Он бір жасында ол ауылдасы, өзінен бір жас үлкен Өтеғұл байдың баласы Өтегенді ертіп (кейін Сүйінбай мен Жамбыл жырлаған Өтеген батыр), қайтадан білім іздеп жолға шығады. Самарқантта бір жарым жыл болып, атақты Қазы-заде Румидің ұрпағы Хафиз-задеге шәкірт атанып, дәріс тыңдайды.
Кейін сапарын жалғастырып, Шамға, Бағдадқа, одан әрі Ыстамбұл мен Римге дейін барып, сегіз жыл жол жүреді. Қазыбек үшін әсіресе Бағдад пен Ыстамбұлдағы оқу кезеңі аса пайдалы болып, жан-жақты өсуіне мүмкіндік береді: араб және парсы тілдерін едәуір меңгереді.
Кітапханадағы олжа: ой әлемін кеңейткен мұралар
Араб тілін терең игеруінің арқасында Қазыбек Ыстамбұл кітапханасында Әл-Фарабидің еңбектерімен танысады. Сондай-ақ Махмұд Қашқаридің «Диуани лұғат ат-Түрк» және Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани хикмет» кітаптарын осы жерде оқиды.
Қазыбек пен Өтеген Еуропаны да аралап, орыс жерінің бірқатар өңірін көріп, 1709 жылы елге оралады.
Ғылымнан майданға: замана талабы
Елге келген соң, жинаған деректері мен көрген-білгенін қорытып, «Иран шешегі» атты кітап жазады. Алайда жаугершілік заман оның ғылымға алаңсыз ден қоюына мүмкіндік бермейді: амалсыз қаламын найзаға айырбастап, ел қорғау ісіне араласады.
Бұдан кейінгі өмірі көбіне ел шетінде, жау өтінде өтеді. Ол алғаш қалмақтармен Аягөз маңындағы соғысқа қатысып, сол жерде Қабанбай батыр және Қожаберген жыраумен танысады. Бір жылдан соң Тәуке ханның елшісі ретінде Сеуан Рабданға барады.
«Ақтабан шұбырынды» жылдары және ерлік жолы
Елдің «Ақтабан шұбырындыға» ұшырауы ерлердің жүрегіне ауыр тиді. Сол күндері олар ат үстінен түспей, бірде босқан елдің басын қосып, ұйыстырып жатса, бірде өкшелей қуған жауға тойтарыс беріп, шайқасты.
Бұл қаралы кезеңнің тауқыметін Қазыбек те ел ағаларымен бірге көріп, арпалысқа толы күн кешеді. Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай батырлар бастаған талай жорыққа қатысып, ерлік көрсетеді. Осындай шайқастардың бірінде қырық жерінен найза тиіп, ақыры сол жарақаттан қайтыс болады.
Бізге жеткен мұра: тарихи жадының тірі куәсі
Бүгінге Қазыбек Тауасарұлының «Түп-тұқияннан өзіме шейін» атты жалғыз еңбегі жеткен. Бұл шығармада ол замандастары туралы мол дерек береді.
Ел тәуелсіздігі жолында арыстанша алысып, опат болған көптеген ерлердің аты-жөні аталып, ерліктері тәптіштеле баяндалады. Автор қазаққа әйгілі тұлғалар жайында ерекше ілтипатпен, сүйіспеншілікпен жазады.
Еңбектің құндылығы неде?
- Замандастар туралы деректің молдығы және нақты ат-есімдердің сақталуы.
- Тәуелсіздік үшін күрескен ерлердің ерлік жолын жүйелі баяндауы.
- Тарихи оқиғаларды іштен көрген тұлғаның көзқарасы арқылы жеткізуі.
Қазыбек Тауасарұлының еңбегінің шынайы құндылығы — ел жадын жаңғыртып, тұлғалар мен оқиғаларды кейінгі ұрпаққа аманаттағанында.