Психологиялық проза

Оқу-әдістемелік кешеннен үзінді

Бұл мәтін — «Тіл білімінің және әдебиеттанудың өзекті мәселелері» пәніне арналған оқу-әдістемелік материалдардан іріктелген мазмұн. Төменде глоссарий, дәрістердің қысқаша сипаттамалары, өзін-өзі тексеру сұрақтары және әдебиеттер тізімі жүйеленіп беріледі.

Бөлімдер

Глоссарий
Дәрістердің мазмұны
Тәжірибелік сабақтар мазмұны
Оқытушы басшылығымен орындалатын тапсырмалар
Өзіндік жұмыс тапсырмалары
Емтихан сұрақтары, курс жұмыстары

Оқу мақсаты

Қазіргі қазақ әдебиетінің даму тенденцияларын, эстетикалық баға мен құндылық өлшемдерін, сондай-ақ прозадағы жаңа бағыттар мен поэзиядағы формалық жаңаруларды жүйелі түсіндіру.

Негізгі назар

Прозадағы «айқай» және «жалғыздық» сарындары
Қазіргі өлең құрылымының эволюциясы
Қазақ драматургиясының бүгінгі мәселелері
Эстетикалық бағалау қағидалары

Глоссарий: негізгі ұғымдар

Төмендегі анықтамалар әдебиеттану мен көркем мәтінді талдауда жиі қолданылатын тірек ұғымдарды нақтылайды.

Лирика және поэзиялық түрлер

Азаматтық лирика: Лириканың заман жайын, әлеуметтік мәселелерді қозғайтын ірі саласы.
Ақын: Өлең, жыр, дастанды ауызша не жазбаша тудыратын өнер иесі; халықтың көркемдік дәстүрін жалғастыратын сөз шебері.
Альбомдық лирика: Орта ғасыр француз поэзиясындағы нәзік сыршылдыққа құрылған лирикалық жанр; оңаша сыр шерту, ішкі сезімді қағазға түсіру сипатымен ерекшеленеді.
Лирика: Көркем әдебиеттің негізгі жанрларының бірі; адамның көңіл-күйі мен сезім дүниесін тікелей бейнелейді.
Поэзия: Өлең-жыр түріндегі көркем әдебиеттің ежелден қалыптасқан ірі саласы.
Поэма: Оқиғаны өлеңмен баяндайтын, кейде жыр-толғау түрінде келетін көлемді шығарма.

Проза, драма және талдау ұғымдары

Әңгіме: Оқиғаны баяндауға құрылған, қара сөзбен жазылатын шағын көркем шығарма.
Повесть: Қара сөзбен жазылатын, оқиғаны баяндауға негізделген көлемді шығарма; эпикалық жанрдың орташа түрі.
Роман: Сюжеті күрделі, көп желілі, кең тынысты; кейіпкерді өмір сүрген уақыты мен ортасы аясында жан-жақты мүсіндейтін көлемді эпикалық шығарма.
Драма: Сахнаға арналған шығарма; оқиға мен кейіпкерлердің іс-әрекеті, көңіл күйі әрекет арқылы танылады.
Трагедия: Драмалық жанрдың бір түрі; сахнаға арналып жазылады.
Жанр: Әдеби шығармалардың жеке түрлері мен көркем әдебиет салалары.

Көркемдік құрылым және бейнелеу

Кейіпкер (персонаж): Көркем шығармадағы оқиғаға қатысушы тұлға.
Әдеби қаһарман: Идеялық-эстетикалық міндетке сай сомдалатын тұлға; шығармада рухани әрі қоғамдық салмақ көтереді.
Сюжет: Өзара жалғасқан оқиғалар тізбегі, біртұтас желі.
Тақырып: Шығармада сөз болатын басты мәселе; мазмұнның негізгі арқауы мен бағыт-бағдары.
Стиль: Жазушының өмір шындығын тану, бейнелеу шеберлігі, дара қолтаңбасы мен жазу мәнері.
Символ: Ойды астарлап жеткізетін, басқа нәрсені суреттеу арқылы жасалатын балама бейне.

Әдебиеттанулық көзқарас және әдіс

Әдеби процесс: Көркемдік дүниенің қозғалысы мен дамуын зерттейтін методологиялық тәсіл.
Әдеби сын: Көркем шығармаларды талдап, бағалап, идеялық-көркемдік мәнін және әдеби процестегі орнын айқындайтын ғылым саласы.
Реализм: Өмір құбылыстарын нақтылық белгілерін сақтай отырып, жинақтап, шыншылдықпен бейнелеуді мақсат ететін көркемдік әдіс.
Тарихи шындық: Тарихи тақырыпқа арналған шығармадағы өмір шындығының көркемдік көрінісі; арқауы — нақты құбылыстар, болған оқиғалар, өмір сүрген тұлғалар.
Трилогия: Мазмұны мен сюжеті өзара тығыз байланысты, негізгі кейіпкерлері ортақ, бірін-бірі жалғайтын үш шығарма.
Арнау: Шығарма басында беріліп, оның кімге және қандай оқиғаға байланысты жазылғанын білдіретін (жиі өлең түріндегі) автор сөзі.

Дәріс 1: Қазіргі қазақ әдебиетінің даму тенденциялары

Мақсаты мен жоспары

Дәрістің мақсаты — қазіргі қазақ әдебиетінің даму үрдістерін меңгерту және негізгі жанрлардағы (проза, поэзия, драматургия) жаңару сипаттарын талдау.

1 Қазіргі қазақ прозасының дамуы
2 Қазіргі қазақ поэзиясының дамуы
3 Қазіргі қазақ драматургиясының дамуы

Қазіргі қазақ прозасы: «айқай» және «жалғыздық» сарындары

Қазіргі қазақ прозасында жете зерттелмеген салалардың бірі — сарындар, соның ішінде айқай сарыны. Т. Нұрмағанбетовтің «Айқай» повесі грек-түрік соғысы тақырыбын шегініс тәсілі арқылы қозғайды: «әңгіме ішіндегі әңгіме» желісі кеңіп, автор айшықты прозаның өрнектерін ұтымды қолданады. Шығарманың түрлік ерекшеліктерінің бірі де осы айқай сарыны арқылы танылады.

Салыстыру

Абайдың айқайы — жартасқа соғылып, кері жаңғырып қайтатын баяғы айқай.
Оралхан Бөкейдің айқайы — Алтайды жаңғыртқан, қайта-қайта жаңғырып тұратын айқай.
Т. Нұрмағанбетовтің айқайы — тіліне, нәсіліне, ұлтына қарамайтын, тәнімен бірге жан-дүниесіне де «дақ» түскен адамзаттың жан айқайы ретінде сипатталады.

Прозадағы келесі қуатты арна — жалғыздық сарыны. «Жалғыз қалдым, тап шыным…» деген Абай жолындағы ішкі күй қазіргі прозада әртүрлі пішінде көрінеді. Жиі ұшырасатын түрі — махаббаттағы жалғыздық. Бейбіт Сарыбайдың «Жалғыздық жыры» әңгімесінде көп ішіндегі жалғыздық ерекше лирикалық қуатпен беріледі: адамды жақындататын тән емес, жан екені айтылады; бірақ жан жалғыздығынан қашып құтылу қиын. Мұнда романтикалық мұң басым болғанымен, бақытқа құштарлық сезімі де сақталып, оқырманды түңілдірмейді.

Жалғыздық тақырыбы Р. Отарбаев прозасында («Аспандағы ақ көбелектер», «Қытайдан жеткен сәлемдеме») кең өріс алады. Д. Амантай «Қайдан келдің, жалғыздық?» деп талғамы биік кейіпкерлердің жатсынуын осы идеяға тірейді. Жалғыздықты өмір мен өлім тұжырымдамасы тұрғысынан қарастыру да мүмкін: мысалы, Р. Отарбаевтың «Дүние ғайып» повесінде жақсылық пен жамандықтың беттесуі арқылы аңыздағы Абыл–Қабыл оқиғасының вариациясы жасалып, жалғыздық азабы терең қаузалады; иен дала кеңістігі жалғыздық символына айналады.

Көркемдік тәсіл

Ә. Салықбайдың «Түн түнегіндегі екеу» әңгімесінде шығармашылық адамын шырмайтын жалғыздық өз-өзімен диалог, ұйқысыздықтың «өліарасы», ар алдындағы есеп беру арқылы ашылады. Мұнда «айна» идеясы да көрінеді: айнаға қарау — жан тазалығын тексерудің көркемдік кілті.

Кейіпкер пайымы: «Біз өтірікті ең әуелі өзімізді алдаудан бастаймыз. Шындық — шыңырау, өтірік өлермендігімен өміршең.»

Қазіргі поэзияның дамуы: форма мен мазмұнның үндесуі

Қазақ өлеңінің құрылымдық жүйесі бүгінде қарқынды дамып келеді. Мысалы, бунақтағы буын саны төрт буынмен шектелмей, алты-жеті, тіпті сегіз буынды бунақтардың пайда болуы; өлеңнің интонациялық ерекшеліктерінен туатын тармақаралық жіктермен қатар, эмоционалдық-экспрессивтік мазмұн талап ететін жіктердің көрінуі; тыныс белгілердің интонациялық салмағының артуы; жаңа ұйқас түрлерінің көбеюі; буын асимметриясы және дәстүрден тыс ырғақтық жүйелердің жиілеуі — поэзияның жаңару деңгейін көрсететін құбылыстар.

Түсіндіру

Қазіргі өлеңдегі тосын ырғақтық-интонациялық сипаттарды поэзияның мазмұндық-идеялық және тақырыптық ерекшеліктерінің ықпалымен түсіндіруге болады. Интимдік сырлардың алдыңғы қатарға шығуы — соның бір көрінісі.

Негізгі қағида

Мазмұн қаншалық бай болса да, оны ашатын форма — өлшем, ырғақ, үн, әуез — әсерді күшейтетін көркемдік құрал. Өлшемсіз ырғақ, ырғақсыз өлшем болмайды.

Өлең сөз оқырманға тек ұғым беріп қана қоймай, өзінің айтылу қалпы, әуезділігі, ырғақ-интонациясы арқылы да ықпал етеді. Тіпті өлеңді іштей оқығанда да оның «үні» адам жанына әсер етпей қоймайды — бұл ақын тәжірибесінде жиі байқалатын заңдылық.

Қазіргі қазақ драматургиясы: сахна, мәтін және жауапкершілік

Қазақ драматургиясының қазіргі жай-күйі — өзекті мәселе. Көрермен театрға сахнадан өмірді көруге барады. Алайда бүгінгі қоғамның көкейкесті мәселелерін қозғайтын өткір спектакльдер сахнадан жиі көріне бермейді. Мұның себебін біреулер режиссерлік мектептің әлсіздігімен байланыстырса, енді біреулер драматургтердің замана тақырыбын игеруі кем деп санайды.

Дегенмен «қазақ драматургиясы жоқ» деу — түбегейлі қате. Драматургия — тәуелді жанр: ол режиссерге, актерге, сондай-ақ сахна суретшісіне дейін байланысты. Сондықтан жанрдың ілгерілеуі осы салалардың бірлескен еңбегімен тікелей ұштасады.

Қиындық

Күшті драматургтердің шығармалары оқылып, талданып, сахнаға сапалы жеткізілуі әрдайым жүйелі емес. Кейде жақсы пьеса режиссерлік немесе актерлік олқылықтан жұтаң тартып қалуы мүмкін; керісінше, ортаңқол мәтін мықты режиссердің қолында «жанып» кетуі ықтимал.

Ұсыныс

Театр сыны әділ болуы үшін қойылым туралы жазатын адам алдымен пьесаның әдеби нұсқасын оқып, сахналық нұсқамен салыстыра талдауы қажет. Спектакль екі қатаң сүзгіден өтуі тиіс: мәтіннің сахнаға лайықтылығы және премьераның көрерменге ұсынуға даярлығы.

Өзін-өзі тексеру сұрақтары

1 Қазіргі қазақ прозасындағы сарындар ұғымын қалай түсіндіресіз?
2 Қазақ өлең құрылысы эволюциялық тұрғыда қалай жаңарады?
3 Қазіргі қазақ театрлары сахнасында қоғамның көкейкесті мәселелерін қозғайтын өткір спектакльдердің аз болу себебі неде?

Әдебиеттер

Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті. Оқу құралы. — Алматы: Білім, 1998.
Қирабаев С. Революция және әдебиет. — Алматы, 1977.
Қирабаев С. Октябрь және қазақ әдебиеті. — Алматы, 1968.
Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. Оқулық. — Алматы: Санат, 1975.
Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. — Алматы, 1986.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. Оқулық. — Алматы: Санат, 1994.
Тоқсамбаева А. Қазіргі қазақ әдебиеті (1960–2000). Оқулық. — Семей, 2011.
Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 2-кітап. — Алматы, 2001.
Дәдебаев Ж. Д. Қазіргі қазақ әдебиеті. Оқу құралы. — Алматы: Қазақ универ, 2002.
Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. Оқу құралы. — Алматы: Қазақ универ, 2002.
Бердібаев Р. Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы. — Алматы, 1971.
Бердібаев Р. Қазақ тарихи романы. — Алматы, 1979.

Дәріс 2: Эстетикалық баға және құндылық өлшемі

Мақсаты мен жоспары

Дәрістің мақсаты — эстетикалық баға және құндылық өлшемінің негізгі принциптерін меңгерту.

1 Қазіргі қазақ әңгіме-повесіндегі өнер тұлғасы концепциясы
2 Қазіргі қазақ романындағы қоғам және өнер адамы

Эстетика ұғымының қалыптасуы және әдеби сынмен байланысы

«Эстетика» термині ғылымда сұлулық пен сезім жөніндегі ілімді белгілеу үшін 1750 жылы неміс философы А. Баумгартеннің ұсынысымен енгізілген. Эстетика өнерді ғана емес, адамның материалдық және эстетикалық көзқарасын да зерттейді. Ол көркем сынмен тығыз байланысты: көркем шығармашылықты бағалауда эстетикалық өлшемді әлеуметтік-саяси бағамен бірлікте қарастыруға мүмкіндік береді.

Эстетика — қоғамдық ой өрісі, философия, социология және моральдық-этикалық қағидалармен тоғысқан әсемдік ілімі. Әдебиет табиғатын жете тануға қызмет етеді. Қазақ жазба әдебиетіндегі эстетикалық ойдың тарихи бастауын Абай мұрасымен байланыстырудың да өзіндік себептері бар: дәуір сұранысы, рухани ділгірлік және көркемдік сананың жаңғыруы.

Тәуелсіздік кезеңі прозасы: символдық ой және мистикалық сарын

Адам болмысындағы дерексіз ұғымдарды деректендіру арқылы тұлғаның күрделі қайшылығын ашу — қазіргі прозадағы маңызды бағыттардың бірі. Бұл дәстүрдің алғашқы арналары қазақ фольклорында және 1920–30 жылдардағы Алаш әдебиетінде болғанымен, социалистік реализмнің басымдығы салдарынан үзіліс көрді. Тәуелсіздік жылдарында ой-сезім еркіндігі күшейіп, қиял мен шындық синтезі арқылы символдық пайым айтуға ұмтылыс — прозадағы соны жаңалықтардың қатарына қосылды. Соның бір көрінісі — прозалық туындылардағы мистикалық сарынның байқалуы.

Мысал

Әлібек Асқардың «Өр Алтай, мен қайтейін биігіңді» повесінде жазушының стильдік ерекшелігі әлеуметтік талдаумен қабат өріледі: бір кезде төрт құбыласы сай болған ауылдың бүгінгі мүшкіл халі сатылап суреттеледі (кеңсе, мектеп, дүкен, дәрігерлік пункттің жабылуы). Кейіпкерлер дүниетанымын ашу арқылы өтпелі кезең шындығы көрсетіледі; тіл, образ, сюжет, композиция тұтас өрілімге түседі.

Негізгі арқау

Повестің өзегі — ауыл мәселесі: қазақ қоғамының тұтастығын ұстап тұрған отбасылық ұғымнан кеңірек бірлестік, татулықтың құт мекені ретінде ауылдың жүгі көрсетіледі. Атажұрттан безіну мен ауыл–қала алшақтығы символикалық мәнге ие болып, ауыл мәдениетінің тоқырау қаупі қарапайым еңбек адамы психологиясы арқылы ашылады.

Мәтіннің әрі қарайғы бөлігінде Н. Дәутайұлының шағын жанрға — әңгімеге жиі қалам тартуы атап өтіледі; мысал ретінде «Айғыркісі» атты көлемді туындысы сөз болады (берілген үзінді осы тұста аяқталады).