Өсу қарқ, Өсу қарқ

2-бөлім

МГӨБ «Құлсарымұнайгаз» кәсіпорнының 2008–2010 жж. қаржы-шаруашылық қызметін талдау

Бұл материалда МГӨБ «Құлсарымұнайгаз» басқармасының қалыптасу тарихы, құрылымы және 2008–2010 жылдардағы негізгі технико-экономикалық көрсеткіштері мен шығындар динамикасы қарастырылады. Сондай-ақ кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы мен өтімділік ұғымына қатысты негізгі тәсілдер жүйеленеді.

2.1. «Құлсарымұнайгаз» басқармасының қалыптасу тарихы, құрылымы және негізгі көрсеткіштері (2008–2010)

Кәсіпорынның тарихи негізі

«Құлсарымұнайгаз» өндірістік басқармасы Атырау облысы, Жылыой ауданындағы мұнай-газ саласындағы көне кәсіпорындардың бірі. Қазіргі қызметі «ҚазМұнайГаз» акционерлік қоғамының жалпы ережелері мен жарғысы негізінде жүргізіледі.

Кәсіпорын тарихы 1922 жылы қалыптасқан Ембі мұнай өнеркәсібімен тығыз байланысты. 1939 жылы Құлсары кен орындары ашылғаннан кейін мұнай-газ өндіру құрылымы «Құлсары мұнай» кәсіпорны ретінде ұйымдастырылды.

1996 жылғы 13 ақпандағы №124 шешім мен мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі уәкілетті органдардың қаулыларына сәйкес кәсіпорын қайта құрылып, «Қоғам» мәртебесін алды. Қоғам заңды тұлға болып табылады және Қазақстан Республикасының заңнамасы мен өзінің жарғысы шеңберінде дербес шаруашылық негізде жұмыс істейді.

Құқықтық мәртебе

Заңды тұлға; қызметі ҚР заңнамасы және жарғы негізінде жүзеге асады.

Қаржылық дербестік

Өз балансы, банктік шоттары, мөрі және екі тілдегі атауы бар.

Халықаралық орта

Халықаралық нарықта ҚР заңнамасы және халықаралық құқық нормалары басшылыққа алынады.

Құрылымдық тұрғыдан алғанда, қоғам құрамына бұрын құрылған еншілес филиалдардың құрылтайшылық негізіндегі 19 ЖШС кіреді; жарғылық капиталдағы үлесі шамамен 31% құрайды.

МГӨБ «Құлсарымұнайгаз» 12 операциялық бөлімшеден және басқару аппаратынан тұрады. Негізгі мамандануы: мұнай мен газ өндіру, газды өңдеу, өндірістік бөлімшелерге сервистік қызмет көрсету, сондай-ақ мұнай-газ өнімдерін дайындау және өткізу.

Кен орындарының ашылуы және инфрақұрылымның дамуы

Соғыстан кейінгі жылдары геологиялық барлау жұмыстарының нәтижесінде бірқатар кен орындары ашылды: Мұнайлы (1948), Қаратон (1949), Көшкімбет (1955), Батыс Терең-Өзек (1956), Төлес (1958), Тәжіғали (1960). 1961–1963 жылдары Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауын зерттеу нәтижесінде Орталық–Шығыс Прорва кен орны анықталды. Қазіргі таңда ол қоғамның мұнай өндіру көлемінің елеулі бөлігін қамтамасыз етеді (шамамен 60%).

Кейін Ақтөбе (1979) және Досмұханбетов (1980) кен орындары ашылды. 1981 жылдан бастап жаңа ашылымдардың ықпалымен өңір инфрақұрылымы жақсарып, Құлсары, Қосшағыл, Мұнайлы, Қаратон, Сарықамыс сияқты жұмысшы кенттері және теңіз вахталық кенттері дамыды. 1985 жылдан бастап Құлсары және Теңіз вахталық кенттерінде Теңіз кен орны кешенінің құрылысына байланысты ірі құрылыс-монтаж ұйымдарының жұмысы күшейді.

Кен орындары (ашылған жылдары)

Қосшағыл — 1935
Құлсары — 1939
Қаратон — 1949
Көшкімбет — 1955
Терең-Өзек — 1956
Төлес — 1958
Ақінген — 1992
Қисымбай — 1993
Аққұдық — 1995

Өндірістік мүмкіндіктер және ұйымдастыру

Эксплуатациялық қорда өнімділігі төмен 233 ұңғыма (Құлсары, Қосшағыл, Төлес, Қаратон, Көшкімбет) уақытша тоқтатылған. Бұл жағдай өндірістік төлемдердің төмендеуіне жол бермеу және мұнай өндіру көлемін арттыру мақсатында ұңғымалар торын тығыздау, Прорва, Терең-Өзек, Батыс Қаратон, Қисымбай кен орындарында өнімділікті көтеру шараларын өзекті етті.

Мұнай өндіруді ұлғайту үшін жаңа кен орындары кезең-кезеңімен іске қосылды: Ақінген (1992), Қисымбай (1993), Аққұдық (1995). Соның нәтижесінде соңғы бес жыл ішінде мұнай өндіруді жылына 820–870 мың тонна деңгейіне жеткізу мақсаты қойылды.

Қазіргі таңда басқарма құрамында 9 мұнай кен орны, мұнай дайындайтын цехтар және жұмыс істейтін ұңғымалар қоры бар. Кен орындары өндірістік құрылым бойынша: Құлсары, Қосшағыл, Төлес, Ақінген, Терең-Өзек, Қаратон, Көшкімбет, Қисымбай, Аққұдық.

Мұнай дайындау цехтары

Қосшағыл цехы: Қосшағыл, Құлсары, Ақінген, Төлес
Терең-Өзек цехы: Терең-Өзек, Қаратон, Көшкімбет
Қисымбай цехы: Қисымбай, Аққұдық

Ескертпе

Бухгалтерлік баланс есепті кезеңдегі қаржы ресурстарының қозғалысын жинақтап көрсетеді. Қаржылық жағдайды нақты бағалау үшін баланстық қорытындыны талдағанда ішкі жүйелік есеп айырысулар және қайта бөлу операциялары сияқты түзетулер ескеріледі.

Дереккөз

МГӨБ «Құлсарымұнайгаз» кәсіпорнының 2008–2010 жылдардағы есептік мәліметтері.

Кесте 2. 2008–2010 жж. негізгі технико-экономикалық көрсеткіштер

№	Көрсеткіш	Өлшем бірлігі	2008	2009	2010	Абс. ауытқу (2010/2009)	Өсу қарқыны (2010/2009), %	Өсу қарқыны (2010/2008), %
1	Өндірілген мұнай көлемі	мың тн	241,10	252,86	247,70	-4,96	98,037	103
2	Өткізілген мұнай көлемі	мың тн	238,992	249,844	244,41	-5,434	97,824	102
3	Өндіріске кеткен шығын	мың тг	3 584 796	4 868 568	4 700 588	-167 980	96,55	131
	— өндірістің өзіндік құны	мың тг	3 428 481	4 825 614	4 660 518	-165 096	96,579	139
	— кезең шығындары	мың тг	156 315	42 954	40 070	-2 884	93,289	26
4	Барлық күрделі қаржы жұмсалымы	мың тг	668 542	989 634	1 211 889	222 255	122,45	181
	— құрылыс	мың тг	291 245	253 449	296 756	43 307	117,08	102
	— бұрғылау	мың тг	377 297	736 185	915 133	178 948	124,30	243
5	Негізгі жабдықтарды күрделі жөндеу	мың тг	153 171	136 503	168 893	32 390	123,72	110
6	1 тоннаға кеткен шығын	тг	14 868,5	19 269	18 977	-292,0	98,483	128
	— өндіріске кеткен шығын	тг	14 220,2	19 099	18 815	-284,0	98,513	132
	— кезең шығындары	тг	648,3	170	161,77	-8,2	95,154	25
7	Қызметкерлердің орташа тізімдік саны	адам	748	756	777	21	102,77	104
8	Еңбекақы қоры	мың тг	820 187	1 051 701	929 827	-12 187	88,412	113
9	1 қызметкердің орташа айлық табысы	тг	91 376	115 928	99 724	-16 204	86,022	109
10	Негізгі қордың қалдық құны	мың тг	8 428 372	8 176 745	8 485 652	308 907	103,77	101
11	Аяқталмаған құрылыс құны	мың тг	107 024	107 024	727 154	620 130	679	679
12	Дебиторлық берешек	мың тг	660	0	0	0	0	0
13	Кредиторлық берешек	мың тг	6 727	1 410	0	-1 410	0	0
14	Электр энергиясының жұмсалуы	мың кВтсағ	21 018	21 869	21 692	-177	99,191	103
15	Электр энергиясына кеткен шығын	мың тг	110 185	112 581	118 402	5 821	105,7	107

Негізгі тенденция

2010 жылы өндірілген мұнай көлемі 2008 жылмен салыстырғанда артқанымен, 2009 жылға қарағанда азайды. Бұл өткізу көлемінің де ұқсас динамикасын көрсетті.

Шығын құрылымы

2010 жылы жалпы өндірістік шығындар 2008 жылға қарағанда едәуір жоғары, ал 2009 жылмен салыстырғанда төмен. Өзіндік құнның өзгерісі осы үрдісті қолдайды.

Инвестициялық белсенділік

Күрделі қаржы жұмсалымы 2010 жылы өсіп, әсіресе бұрғылау бағыты бойынша жоғары қарқын байқалды.

Кесте 3. 2008–2010 жж. жалпы өндірістік шығындар көрсеткіштері

№	Көрсеткіш	Өлшем	2008	2009	2010
1	Өндіріс шығындары (барлығы)	мың тг	3 522 275	4 825 614	4 660 518
2	Шикізат және материалдар	мың тг	208 011	218 563	221 692
3	Отын	мың тг	93 019	121 007	127 307
4	Энергия	мың тг	112 688	118 017	122 860
5	Негізгі құралдардың амортизациясы	мың тг	457 488	1 094 301	1 151 014
6	Еңбекке төлем шығындары	мың тг	760 178	1 054 620	902 086
7	Салықтық төлемдер	мың тг	284 503	429 570	899 867
8	Өтімділік қоры	мың тг	8 151	7 888	0
9	Басқа да шығындар	мың тг	292 501	133 744	141 954
10	Әлеуметтік сала шығындары	мың тг	30 700	35 057	31 301
11	Кезең шығындары	мың тг	156 315	42 954	40 070
12	Өткізілген өнімге барлық шығындар	мың тг	3 678 590	4 868 568	4 656 144

Шығындар динамикасына қысқаша түсіндірме

Шикізат пен материалдар: өсім техникалық жөндеу және қалыптан тыс қондырғы дайындауға жұмсалған шығындармен байланыстырылды.
Отын: қатты суық кезеңдерде жоспардан тыс жанар-жағармай қолдану және баға факторлары әсер еткен.
Амортизация: негізгі жабдықтардың тозуына және өндіру әдістерінің ерекшеліктеріне байланысты айтарлықтай өскен.
Еңбекақы шығындары: 2010 жылы 2009 жылмен салыстырғанда төмендеу бөлімшелердегі сыйақы саясаты және еңбекке уақытша жарамсыздық фактілерімен түсіндірілді.
Салықтық төлемдер: әлеуметтік аударымдар және экологиялық бағдарламаға байланысты төлемдер есебінен өскен.
Кезең шығындары: материалдық көмек пен әлеуметтік қолдау өтінімдерінің азаюына байланысты төмендеген.

2.2. Мұнай-газ өндіру басқармасының қаржылық тұрақтылығы

Кесте 4. Қаржылық тұрақтылық көрсеткіштерінің динамикасы (2008–2010)

№	Көрсеткіш	2008	2009	2010
1	Меншікті қаражат (мың тг)	281 215	307 436	319 965
2	Қарыз қаражаты (мың тг)	6 727	1 410	0
3	Дебиторлық берешек (мың тг)	660	0	0
4	Ұзақ мерзімді қарыз қаражаты (мың тг)	3 658	2 554	2 768
5	Мүлік құны (мың тг)	384 957	397 531	404 336
6	Тәуелсіздік коэффициенті (1/5)	0,73	0,77	0,79
7	Қарыз қаражатының үлес салмағы (2/5)	0,01	0,003	0
8	Қарыз және меншікті қаражат арақатынасы (2/1)	0,01	0,003	0
9	Дебиторлық берешек үлесі (3/5)	0,019	0	0
10	Меншікті және ұзақ мерзімді қарыз үлесі ((1+4)/5)	0,95	0,93	0,97

Тәуелсіздік

Тәуелсіздік коэффициенті 0,73-тен 0,79-ға дейін өсті, бұл меншікті капиталдың активтерді жабудағы үлесінің артқанын көрсетеді.

Қарыз жүктемесі

Қарыз қаражатының үлесі 2010 жылы нөлге тең болды; бұл қаржылық тәуекелдің төмен деңгейін білдіреді.

Берешек құрылымы

2010 жылы дебиторлық және кредиторлық берешек көрсеткіштері нөлге тең, бұл есеп айырысулардың тәртібін күшейткенін меңзейді.

Кесте 8. Қаржылық тұрақтылықты талдау (2008–2010)

№	Көрсеткіш	2008	2009	2010
1	Меншікті қаражат көздері (мың тг)	281 215	307 436	319 965
2	Негізгі қаражат және жұмсалым (мың тг)	249 156	271 939	274 494
3	Меншікті айналым қаражаты (1–2), мың тг	32 059	35 497	45 471
4	Ұзақ мерзімді қарыз қаражаты (мың тг)	3 658	2 554	2 768
5	Шығын/қорларды жабатын меншікті және ұзақ мерзімді көздер (3+4), мың тг	35 717	38 051	48 239
6	Қысқа мерзімді несие және қарыз (мың тг)	—	—	—
7	Шығын/қорларды жабатын негізгі көздердің жалпы шамасы (5+6), мың тг	35 717	38 051	48 239
8	Шығын және қорлардың жалпы шамасы (мың тг)	30 789	31 743	34 893
9	Меншікті айналым қаражаты артық/жетіспеушілік (3–8), мың тг	1 270	3 754	10 578
10	Меншікті+ұзақ мерзімді көздердің артық/жетіспеушілік (5–8), мың тг	4 928	6 308	13 346
11	Негізгі көздердің жалпы шамасы артық/жетіспеушілік (7–8), мың тг	4 928	6 308	13 346

Қорытынды

2008–2010 жылдары шығындар мен қорларды қалыптастыратын негізгі көздер бойынша артықтық мәндер нөлден жоғары. Демек, МГӨБ «Құлсарымұнайгаз» басқармасының қаржылық жағдайын жалпы алғанда тұрақты деп бағалауға болады.

Баланс өтімділігі: ұғым және екі тәсіл

Баланс өтімділігін талдауға кіріспес бұрын өтімділік ұғымын нақтылау маңызды. Экономикалық әдебиетте өтімділікке қатысты екі негізгі тұжырымдама қолданылады.

1-тұжырымдама: қысқа мерзімді міндеттемелерді өтеу қабілеті

Өтімділік кәсіпорынның қысқа мерзімді міндеттемелерін уақытында өтеу қабілеті ретінде қарастырылады. Яғни ұйым ағымдағы активтерін ақшаға айналдыру арқылы қысқа мерзімді борыштарын жаба алса, ол өтімді кәсіпорын деп саналады.

2-тұжырымдама: активтердің ақшаға айналу жылдамдығы

Өтімділік ағымдағы активтердің ақша қаражаттарына айналуға дайындығы және айналу жылдамдығы ретінде түсіндіріледі. Активтің өтімділік дәрежесі оны ақшаға айналдыруға кететін уақытпен өлшенеді: уақыт неғұрлым қысқа болса, өтімділік соғұрлым жоғары.

Екінші тұжырымдаманы негізге ала отырып, өтімділікті кәсіпорын міндеттемелерін олардың өтеу мерзіміне сәйкес келетін, ақшаға тез айналатын активтермен жабу деңгейі ретінде бағалау орынды. Активтердің айналу жылдамдығы кәсіпорынның төлем қабілеттілігіне және несие қабілеттілігіне тікелей ықпал етеді.