Құдайбердіұлы Шәкәрім
Шәкәрім Құдайбердіұлы: ақын, ойшыл, ағартушы
Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931) қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Қарауыл ауылында дүниеге келген. Ол — қазақтың ірі ақыны, ойшылы, композиторы және аудармашысы.
Әкесінен ерте айырылып, немере ағасы Абай Құнанбаевтың тәрбиесінде өсті. Бұл орта Шәкәрімнің дүниетанымының қалыптасуына, ақындық шеберлігінің шыңдалуына айрықша ықпал етті. Ол орыс, араб, парсы, түрік тілдерін еркін меңгеріп, Батыс пен Шығыс әдебиетін терең таныды.
Маңызды белгі: Шәкәрім жеті жасынан бастап өлең жазып, өмірінің соңына дейін ағартушылық бағыттан айнымады.
Абайдың жаңашылдық дәстүрін дамытып, Абайдан кейінгі екінші реалист ақын ретінде танылды. Оның шығармашылығы сан қырлы: бірде көңілдің шат-шадыман әуені басым болса, бірде жүректі жаралаған трагизм терең сезіледі. Ақын нақты өмір көріністерін, туған табиғаттың сұлулығын тебірене жырлап, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық құбылыстарға үн қосты.
Жастарға үндеу және дидактика
«Кел, жастар, біз бір түрлі жол табалық!» (1877) өлеңінде талапты жасты ұлы Абайдан үлгі алуға шақырады. «Жастық туралы», «Кәрілік туралы» (1879) туындылары Абай үлгісіндегі ой-толғамға құрылып, адамның өмір кезеңдерін жыр етеді.
«Өмір», «Сәнқойлар», «Ызақорлар», «Құмарлық» сияқты дидактикалық өлеңдерінде боямалы ажарды, жасанды мінезді, жағымсыз қылықты сынап, адам мінезін түзетуге үндейді.
Махаббат, ар-ұждан, адамгершілік
Ақын ғашықтық сезімнің тазалығын («Анық асық әулие», «Шын сырым») жырлай отырып, оқырманды адамгершілік ақ жолға, өнер-білімге шақырады.
«Жастарға» (1880), «Арман», «Насихат» (1881) өлеңдерінде әртүрлі тап пен топ өкілдерінің ниеті мен мақсатын шенеп, қоғамда моральдық өлшемнің әлі дұрыс орнықпағанын айтады.
Қоғам, соғыс және заман тынысы
Шәкәрім қазақ поэзиясында философиялық бағытты тереңдеткен ақындардың бірі. Дегенмен кейбір өлеңдерінде («Бай мен кедей», «Бай мен қонақ») әлеуметтік мәселені түпкі мәніне дейін ашуға бара бермей, үстем таптың озбырлығын сынаумен шектеліп, «еңбек ет, бөтенді қанама, ісіңе арың басшы болсын» деген ағартушылық ұстанымды алға шығарады. «Жуандар» өлеңінде байларды сынағанымен, таптық көзқарасты толық игермей, ағартушылық бағытта қалады.
Ойландыратын тақырып
Ақынды толғандырған мәселелердің бірі — қару-жарақтың адам мен табиғатқа қарсы жұмсалуы, империалистік соғыс жылдарындағы қырғын, зорлық пен озбырлықтың күшеюі. Бұл тақырыптағы өлеңдері оның интернационалдық ойының биіктігін, заманмен үндестігін танытады («Адам немене», 1915; «Патшалар сансыз шығыс қылады», 1919).
«Бостандық таңы атты», «Бостандық туы жарқырап» (1917) өлеңдері Қазан төңкерісіне арналған. Ақын жарқын болашақты, бейбіт өмірді, берекелі тұрмысты жырға қосады. Дегенмен жаңа заман өзгерістеріне үн қосуы толық еркін емес: оның мұраты — адал еңбек, рулық жікшілдікті жою, әділетке негізделген тұрмыс құру.
«Қош, жұртым» (1931) өлеңінде жапан түзде жалғыз жатса да, халықтан қол үзбегенін, болашаққа сеніммен қарайтынын білдіреді. Бұл ниеті Сәбит Мұқановқа жазған хатында да айқын аңғарылады.
Эпикалық шығармалар және ән әлемі
Шәкәрім ауыз әдебиеті мен суырыпсалма ақындар поэзиясының жазба әдебиетке ұласуына зор еңбек сіңірді. Лирикалық жанрлардың дамуына ықпал етіп, көптеген өлеңдеріне ән шығарды.
«Қалқаман – Мамыр» (1888)
Абай кеңесімен жазылған дастан. Мұнда кіршіксіз махаббат дәріптеліп, ел билеушілер орнатқан қатігез тіршілікке қарсылық айтылады.
«Еңлік – Кебек» (1891)
Бірін-бірі сүйген екі жастың қасіреті ескілікті салт-сананың қатып қалған қағидаларымен байланыстырылып суреттеледі.
«Айсұлу – Нартай»
Поэмада әділет идеясы алға шығып, жамандықтың жазалануы көркем өріледі.
«Әділ – Мария»
Романда алпауыттардың зорлық-зомбылығына қарсылық білдіріліп, оқиға революцияның жеңісін хабарлаумен аяқталады.
Сонымен бірге Шәкәрім — «Қодардың өлімі», «Крез патша» дастандарының авторы.
Қажылық сапар, зерттеу және дүниетаным
1905 жылы Шәкәрім қажылық сапарға аттанып, Меккеге барады. Осы сапарды пайдаланып, Стамбул мен Париж кітапханаларында туған халқының тарихына қатысты еңбектермен танысып, көп материал жинайды.
Жиналған деректер негізінде «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» (1911) кітабын жазады. Сондай-ақ дін қағидаларын қазақ ұғымына үйлестіре түсуді мақсат етіп, «Мұсылмандық шарты» (1911) атты еңбек ұсынды. Бұл кезеңде оның тек діндар ғана емес, ірі ойшыл-философ екені айқын көрінді: ол Жаратушыны ақыл сүзгісінен өткізіп тануға ұмтылып, дінді бұрмалаушыларды қатты сынға алады.
Ұстаным: Патриархалдық-кертартпалыққа қарсы күресте мәдениет пен ғылым жетістіктеріне сүйеніп, халықтар достығы мен туыстығын қуаттады: «Мен ұлтшыл емеспін, жақыным мынау демеспін».
Аудармашылық және әлем әдебиетімен сұхбат
Шәкәрім орыс және батыс әдебиетінің таңдаулы үлгілерін қазақ оқырманына таныстырды. Ол Лев Толстой шығармашылығын аса жоғары бағалап, өзін өмір бойы Толстойдың шәкірті санады және онымен хат жазысып тұрды.
Аудармалары мен нәзира дәстүрі
- Гарриет Бичер-Стоу — «Том ағайдың балағаны» романы
- Л. Н. Толстой — «Асрхадон патша», «Үш сауал» және басқа әңгімелер
- А. С. Пушкин — «Боран», «Дубровский» повестері
- Физули — «Ләйлі – Мәжнүн» дастанын нәзира үлгісімен жырлауы (1907)
Идеялық мақсат-мұраттары тұрғысынан Шәкәрім үнемі демократиялық, халықтық, гуманистік-ағартушылық бағытта болды. Бұл ұстанымы XX ғасыр басындағы озық ойлы қазақ зиялыларымен үндесіп, Алашорда қайраткерлерінің еңбегін бағалай білуінен де көрінеді.
Абайдың реалистік дәстүрін жалғастырып, эпикалық жанрдың дамуына үлес қосты. Шығармаларында демократиялық, халықтық және гуманистік көзқарасты насихаттап, таза да жарқын махаббатты жырлау арқылы бас бостандығы идеясын алға тартты. Адамгершілік пен ар-ұждан тақырыбындағы ойлы туындылары бүгін де рухани азық болып қала береді.
Ұсынылатын басылымдар
-
Құдайбердіұлы, Ш.Өлеңдер мен поэмалар / құраст.: М. Мағауин. — Алматы: Жалын, 1988. — 256 б.
-
Құдайбердіұлы, Ш.Өлеңдер мен поэмалар / құраст.: Х. Сүйіншәлиев. — Алматы: Рауан, 1990. — 208 б. (Мектеп кітапханасы)