Ойындарды басқару методикасы
Ойындарды басқару әдістемесі
Қимыл-қозғалыс ойындарының тәрбиелік мәні тәрбиешінің педагогикалық мақсаттарды нақты қойып, ойынды сол мақсаттарға сай ұйымдастыруымен қамтамасыз етіледі. Ойын материалын балалардың еркін меңгеруіне мүмкіндік беретін, эмоциялық өрлеу тудыратын әртүрлі әдістерді орынды қолдану — нәтижелі жұмыстың басты шарты.
Негізгі қағида
Ойынды іріктеу мен жоспарлау балабақшаның тәрбие бағдарламасына сәйкес жүргізіледі және әр баланың даму ерекшелігін ескеруге сүйенеді.
Ойынды іріктеу және жоспарлау кезінде ескерілетін факторлар
- Балалардың жас ерекшелігі және топтың жалпы жұмыс жағдайы.
- Дене күші мен ақыл-ой дамуының жалпы деңгейі.
- Қимыл дағдыларының қалыптасу дәрежесі және әр баланың денсаулық жағдайы.
- Жеке тұлғаның типологиялық ерекшеліктері (ұялшақтық, батылдық, ширақтық т.б.).
- Жыл мезгілі, күн тәртібі, ойын өтетін орын және балалардың қызығушылығы мен көзқарасы.
Бағдарлама талаптарына сай қимыл ойындары біртіндеп күрделеніп, түрлендіріліп отырады: балалар қимыл тәжірибесін жинақтайды, саналы әрекетке көше бастайды және мектепке мақсатты түрде дайындалады.
Жас топтарына қарай ойын мазмұнын ұйымдастыру
Кішкентай топ
Қарапайым ереже, қысқа әрекет, айқын рөлдер
Бұл жаста мазмұны мен ережесі жөнінен жеңіл, сюжетті және сюжетсіз ойындар ұйымдастырылады. Балалардың бәрі бірдей рөлдерді немесе ұқсас қимыл тапсырмаларын орындайды (мысалы, барлық балалар — «құстар», тәрбиеші — «ана-құс», немесе «кішкентай ат», «автомобиль»).
«Жасырынбақ» тәрізді ойындарда жетекші рөлді көбіне тәрбиеші атқарады. Үш жас шамасында балалар біртіндеп жеке рөлдерді орындауға үйренеді. Мысалы, «Өз үйшігіңді тап» ойынында жүгіріп келе жатқан бағытты өз бетінше өзгертіп, кеңістікте бағдар ұстау дағдысы қалыптасады.
Мектепке даярлық тобы
Күрделірек ереже, ұжымдық әрекет, жарыс элементтері
Бұл топта балалар неғұрлым күрделі қимыл ойындарын, соның ішінде ұжымдық жарыс ойындарын ойнайды. Мұндай ойындар ептілікті, төзімділікті, дербестікті дамытады, қимыл дағдыларын жетілдіреді, моральдық ұстамдылық пен ерік-жігерді тәрбиелейді.
Л.М. Коровина деректеріне сүйенсек, жарыс элементі бар ойындардың тәрбиелік тиімділігі ойын шарттарының міндетті түрде сақталуына байланысты. Әр бала жарыс барысында өз міндетін дұрыс орындауды қамтамасыз ететін қимыл дағдыларын меңгеруі қажет. Бұл қағида эстафеталық ойындарды өткізуге де негіз болады: тапсырма орындалғанда балалар бір-біріне өзара тәуелді болады.
Ойын форматы: бір мезгілде немесе кезектесіп қатысу
Ойынды ұйымдастыруда балалардың қатысу форматы өте маңызды. Ойын мазмұнына қарай ол: барлық балалардың бір мезгілде қатысуымен немесе шағын топтың кезектесіп қатысуымен өткізілуі мүмкін.
Бір мезгілде белсенді қатысатын ойындар
- «Торғайлар мен автомобиль»
- «Кімнің звеносы бұрын сапқа тұрады»
- «Ұстап алу»
- «Айлакер түлкі»
Кезектесуге құрылған ойындар
- «Айгөлек»
- «Өз үйшігіңді тап»
- «Кім лентаны жылдам шығарады»
Маңызды ескерту
Кезектесіп ойнайтын ойындар жігерлік пен ұстамдылықты тәрбиелейді, бірақ дұрыс ұйымдастырылмаса, балалар ұзақ күтіп тұрып қалады. Бұл әсіресе кішкентай әрі өте қозғалғыш балаларда белсенділіктің төмендеуіне әкеледі: кейбірі ойынан шығып қалады, ал ересектеу балалардың назары басқаға ауып, тәрбиешіге наразылық тууы мүмкін. Ойын ұзаққа созылмай, шағын топтардың ауысуы жүйелі болса, балалар соңына дейін сергек болады.
Статикалық (күту, тоқтап тұру) және динамикалық (жүгіру, секіру) әрекеттердің жүйке жүйесіне әсері әртүрлі екенін ескерсек, балалар мінез-құлқындағы айырмашылықтар түсінікті болады. Сондықтан ойынды дұрыс таңдап қана қоймай, оны барынша тиімді етіп өткізу де шешуші рөл атқарады.
Жаңа ойынды таныстыру және түсіндіру
Балаларды жаңа ойынмен таныстыру, оның мазмұны мен ережесін түсіндіру тәрбиешіден мұқият дайындықты талап етеді. Кейбір ойындардың мазмұнын алдын ала әңгімелеу арқылы ашқан тиімді (түсіндіру міндетті түрде ойын өтетін күні ғана болуы шарт емес). Мысалы: «Маймылдар мен аңшылар», «Апандағы қасқыр», «Космонавтар», «Саяхатшылар» және т.б.
Сюжетсіз ойындарды түсіндіру
Түсіндіру қысқа, дәл және айқын интонациямен берілуі керек. Тәрбиеші кеңістік терминологиясын қолданып, ойын әрекеттерінің ретін түсіндіреді, балалардың тұратын орындарын, атрибуттарды көрсетеді және ережені нақтылайды. Қажет болса, балалардың түсінгенін тексеру үшін бірнеше сұрақ қояды.
Балалар өз әрекеттері мен ережені анық түсінгенде ғана ойын көңілді әрі ойдағыдай өтеді.
Жарыс элементі бар ойындарды түсіндіру
Тәрбиеші ережені, ойын тәсілдерін және жарыс шартын айқындайды. Тапсырмалар тек жылдамдыққа емес, қимылдың орындалу сапасына да бағытталғаны дұрыс: мысалы, «Кімнің командасы неғұрлым дұрыс жүгіріп өтеді?» немесе «Кімнің командасы допты түсірмей ойнайды?».
Қимылды дұрыс орындау балаларға қанағат сезімін, ортақ қуанышты сәттерді және сенімділікті береді, әрі өзін жетілдіруге ынталандырады.
Командаларды құру және рөлдер
Балалардың дене дайындығын және типологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, тәрбиеші жарысушы балаларды күші жағынан тең командаларға бөледі. Өзіне сенімсіз, ұялшақ балаларды ширақ әрі батыл балалармен біріктіріп, оларды жігерлендіруге болады.
Кейде ойынға «спорттық» рең беру үшін капитан, төреші және оның көмекшісі сайланады (әуелде төреші — тәрбиеші, көмекші — бала). Міндетті тапсырманы дұрыс және/немесе тез орындағаны үшін ұпай беріледі. Нәтиже тапсырманың орындалу сапасын және командалардың үйлесімді әрекетін бағалауға мүмкіндік береді.
Бұл форма тәрбиешіден балаларды достық қатынасқа, әділ бағалауға және жолдастық өзара сыйластыққа тәрбиелеуде жоғары педагогикалық мәдениетті талап етеді (Л.М. Коровина).
Сюжетті ойындарды жүргізу: эмоция және қиял
Сюжетті ойындарда тәрбиешінің міндеті — балалардың көз алдына ойын ситуациясын көрнекті етіп елестету, образдарды айқындау, қиял мен эмоцияға әсер ету және шығармашылық бастаманы жандандыру. Ол үшін ойыншық, қысқа әңгіме, көрнекі құралдар қолдануға болады.
Мысал: «Арина әжей және оның балапандары»
Ойын алдында тәрбиеші балаларды жартылай шеңбер болып отыруға шақырып, қысқа әңгіме айтады: Арина әжейдің көп балапандары болған, олар үлпілдек, кішкентай, сары екен (ойыншық балапанды көрсетеді). Әжей балапандарын жақсы көріп, таңертең көк майсаға сайрандауға жіберетін, т.б.
Кейін тәрбиеші: «Сендер бәрің балапан боласыңдар, ал мен Арина әжей боламын. Қазір орамал тартамын, сосын ойнаймыз», — деп ойынды бастайды. Бұл кіріспе әңгіме 1,5–2 минуттан аспауы керек.
Таныс ойындарды қайталау
Кішкентайлар тобында негізгі рөлдерді және тұратын орындарды еске салу жеткілікті. Естиярлар тобында ойынды ұсынып, ережелерді қысқаша қайталау пайдалы (мысалы, «Жетекші “Тоқта!” дегенде қозғалуға болмайды»).
Ересектер тобында балалардың өздеріне мазмұн мен ережені қысқаша айтқызып, орындарын белгілеткен тиімді: бірі ойын әрекеттерін және кеңістік терминдерін қолданып мазмұнын айтады, екіншісі ережені баяндайды. Бұл саналылық пен дербестікті дамытып, біртіндеп педагогтың тікелей басшылығынсыз ойнауға жетелейді.
Рөлдерді бөлу және жетекшіні таңдау
Ойындарда рөлдерді бөлу әртүрлі тәсілмен жүзеге асады. Кейде тәрбиеші педагогикалық міндеттерді ескере отырып жетекшіні өзі тағайындайды: жаңа келген баланы көтермелеу, ширақ баланы үлгі ету, немесе керісінше, жетекшілік рөлді ұялшақ балаға беріп, оның батылдануына жағдай жасау.
Басқа жағдайда санамақ қолданылады немесе жетекшіні балалардың өздері таңдайды және неге сол баланы таңдағанын түсіндіреді. Кішкентайлар тобында жетекші рөлін алғашында тәрбиешінің өзі алып, оны жігерлі әрі бейнелі орындайды. Кеңістік пен қимыл бағыты шектеулі болғанда дара рөлді біртіндеп беруге болады (мысалы, «Құстар мен автомобиль» ойынында автомобиль торғайлар отырған орынға жақындамай, бөлменің белгілі бір жағымен жүреді).
Ойын барысын бақылау және аяқтау
Тәрбиешінің бақылауы
Ойын процесінде тәрбиеші балалардың қимылдарын, өзара қатынасын, ережені сақтауын және жүктеменің дұрыс бөлінуін бақылайды, қысқа нұсқаулар береді. Егер ережені бұзу ойын барысына қатты әсер етпесе, ол туралы келесі қайталаудың алдында айту тиімді.
Дұрыс аяқтау
Қимыл-қозғалыс ойыны денеге түсетін күшті біртіндеп азайтып, тамыр соғысын қалыпқа келтіретін жай жүріспен аяқталуы керек. Жүрістің орнына аз қимылдайтын ойындар да қолайлы: «Тап та үндеме», «Өзіңе ұнағанын алып кел» және т.б.
Ойын қорытындысын бірден шығару ұсынылмайды: белсенді қимыл біртіндеп тыныс алуға ауыспаса, жүрек-қантамыр жүйесіне қолайсыз әсер етуі мүмкін.
Бағалау және кері байланыс
Баға беру кезінде тәрбиеші ойынның жақсы жақтарын атап көрсетеді: рөлін сәтті орындаған, батылдық пен төзімділік танытқан, жолдастық көмек көрсеткен балаларды атай отырып, олардың жетістігін бекітеді. Сонымен қатар ережені бұзу фактілерін және оның салдарын нақты көрсетіп, келесіде қалай түзету керектігін түсіндіреді.
Балалардың дербестігіне көшу және шығармашылық
Ересектер тобында тәрбиеші ойын барысын, әсіресе ережелердің орындалуын бақылап, балаларды қимыл-қозғалыс ойындарын өз бетінше ұйымдастыруға біртіндеп жеткізеді. Балалар көп ойын түрін меңгергеннен кейін, оларға шығармашылық тапсырмалар ұсынуға болады: ойынның сюжетін, ережесін, қимыл әрекеттерін өзгерту арқылы вариант жасау, тіпті жаңа ойын ойлап табу.
Үлкендердің кішкентайларға ойын өткізуі
Дербестікті, ұйымдастырушылық қабілетті және адамгершілік сезімді дамыту үшін ересек балаларға кішкентайлар тобына ойын өткізуді тапсыру пайдалы. Тәрбиеші міндеттерді бөліп береді: біреуі — кішкентайларды ұйымдастырады, екіншісі — ойынды және ережені түсіндіреді, үшіншісі — дара рөлдерді орындайды («Қояндар мен аю», «Торғайлар мен автомобиль» т.б.). Кейін бұл жұмысты балалар өз бетінше атқара бастайды. Ойын кішкентайлар тобы тәрбиешісінің бақылауымен өткізіледі.
Қорытынды ой
Қимыл-қозғалыс ойындарының сауықтыру, тәрбиелеу және білім беру мүмкіндігі өте кең. Алайда бұл әлеуетті толық іске асыру тәрбиешінің шығармашылық көзқарасына, жүйелі ұйымдастыруына және педагогикалық шеберлігіне тікелей байланысты.