Ипотекалық несие тәуекелі
Ипотекалық несие: мәні және тарихи қалыптасуы
Ипотекалық несие — банктердің (қаржылық ұйымдардың) тұтынушыларға ұсынатын несиелерінің бір түрі. Ипотеканың бастауы б.з.д. VI ғасырдағы Ежелгі Грециядан таралып, кейін Рим империясында дамып, бүгінгі күнге дейін жетті.
Қазіргі кезде ипотекалық несие тұрғын үй мәселесін шешудің кең таралған тетігіне айналды. Дегенмен, мұндай өнімді ұсыну барысында банктер белгілі бір тәуекелдерге ұшырайды. Бұл ең алдымен несиелік тәуекел ұғымымен байланысты.
Несиелік тәуекел: анықтамасы және пайда болу себептері
Несиелік тәуекел — қарыз алушының қаржылық жағдайының нашарлауы немесе банкрот болуы салдарынан несиенің толық немесе бір бөлігін, сондай-ақ сол несие бойынша есептелген пайыздарды қайтармау тәуекелі.
Банк ақша қаражатын беруде делдал болғандықтан, тәуекелді өз мойнына алады. Несиенің уақытында қайтарылмауы банкке зиян келтіріп қана қоймай, төлем қабілеттілігі мен тұрақтылығына әсер етіп, аса күрделі жағдайда банкроттыққа дейін алып келуі мүмкін.
Несиелік тәуекел көбіне ішкі факторлармен де ұштасады: банк қызметкерлерінің клиенттің қаржылық және нарықтық көрсеткіштерін, сондай-ақ қызметінің болашағын жеткілікті деңгейде бағаламауы нәтижесінде несие қабілеті төмен клиентке несие берілуі мүмкін.
Неліктен ипотекалық несие тәуекелі жоғары?
Ипотекалық несие тәуекелі салыстырмалы түрде жоғары, себебі әдетте:
- берілетін қаражат көлемі үлкен болады;
- пайыздық жүктеме айтарлықтай болуы мүмкін;
- несие көбіне ұзақ мерзімге рәсімделеді, бұл қайтарымдылық белгісіздігін арттырады.
Осыған байланысты тәуекелді талдау үшін ақпаратты дұрыс жинау және оны жүйелі түрде бағалау шешуші маңызға ие. Банк ақпарат алуға кететін шығындарды да ескеріп, өзі қабылдайтын тәуекел деңгейін нақты айқындауы қажет.
Несиелік тәуекелді басқарудың негізгі кезеңдері
1) Тәуекелді сәйкестендіру
Тәуекелді талдаудың бастапқы алғышарты — тәуекел көздерін анықтау және қажетті ақпаратты жинау. Бұл кезеңде банк деректердің сапасына, өзектілігіне және оларды алуға кететін шығындарға назар аударады.
2) Тәуекел мөлшерін өлшеу
Сәйкестендіру мен өлшеу тығыз байланысты. Тәуекел көлемін сандық түрде бағалау нақты тәуекел деңгейін қалыптастыруға және ықтимал шығын көлемін есептеуге көмектеседі.
3) Басқару стратегиясын әзірлеу
Тәуекел деңгейі анықталғаннан кейін, оны басқарудың стратегиясы мен әдістемесі дайындалады. Мақсат — тәуекелдің пайда болуын алдын ала ескеріп, оның банктің өтімділігі мен табыстылығына ықпалын азайту.
4) Бақылау және түзету
Жүргізілген шаралардың нәтижесі тұрақты бақылауды қажет етеді. Бұл болжанған көрсеткіштерден ауытқу себептерін анықтауға, клиенттің несиелік қабілетінің нашарлауын уақытында байқауға және кепілдің жағдайын қайта бағалауға мүмкіндік береді.
Несиелік тәуекелді бағалау: негізгі критерийлер
Несиелік тәуекелді басқарудың тиімді жүйелерінің бірі — тәуекелді бағалау. Бұл өзара байланысты факторлар жиынтығына сүйенеді. Негізгі критерийлер төмендегідей:
1) Несиенің қамтамасыз етілуі
Бұл критерий клиенттің ссудалық қарызын жабу деңгейін көрсетеді. Бағалау кезінде қамтамасыз етудің өтімділігі, жеткіліктілігі және сақтандырылуы ескеріледі. Сондай-ақ банк қамтамасыз етуді қалай рәсімдеп, қалай бақылап отыратыны маңызды.
2) Несие мәмілесінің сипаттамасы
Несие келісімінің негізділігі мен нақтылығы несиенің мақсатқа сәйкестігімен, мерзімімен, қайтарымдылық қағидаларымен және өтеу шарттарымен айқындалады.
3) Қарыз алушының қаржылық тұрақтылығы
Клиенттің қаржылық жағдайын жүйелі бағалау банкроттық тәуекелін ертерек анықтауға көмектеседі. Бұл бағытта несиелік қабілет, капитал жеткіліктілігі, беделі және басқару сапасы ескеріледі.
Қазақстандағы ипотекалық тәуекелді төмендету қажеттілігі
Екінші деңгейлі банктер мен ипотекалық компаниялар үшін несиелік тәуекелді төмендету ипотекалық нарықтың болашақ дамуын айқындайтын маңызды факторлардың бірі. Себебі несие мерзімін ұзарту және алғашқы жарнаны төмендету қарыз алушылардың тәуекелін басқарусыз жүзеге асыру қиын.
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің бағалауынша, несиелік тәуекел несие бойынша минималды мөлшерлеме құрылымындағы құрамдас компоненттердің бірі болып саналады. Бұл өз кезегінде несие алушының табысы жеткіліксіз болған жағдайда шығындарды ұлттық валютада шамамен 49,2%, ал шетелдік валютада 59,8% деңгейінде жабуға мүмкіндік беретін көрсеткіштермен байланыстырылған.
Осы жағдайлар отандық қаржы нарығында ипотекалық несие тәуекелін төмендетуге арналған тиімді құралдарды қажет етеді.
Тәуекелді төмендетудің тиімді құралы: кепілдендіру (сақтандыру)
Әлемдік тәжірибеде ипотекалық несиенің тәуекелін төмендетудің кеңінен мойындалған тәсілі — оны кепілдендіру (сақтандыру). Бірқатар елдерде мұндай институттардың құрылуы әртүрлі экономикалық дағдарыстар мен қаржылық күйзелістерден кейін қалыптасқан. Тәжірибе көрсеткендей, кепілдендіру қаржылық тұрақтылықты күшейтетін алдын алу шарасы ретінде қызмет етеді.
Қазақстандық ипотекалық несиені кепілдендіру қоры
Қазақстанда құрылтайшысы мемлекет болып табылатын ипотекалық несиені кепілдендіру қоры 2003 жылдың қазан айында құрылды. Бұл шешім елдің қаржылық жүйесін нығайтуға бағытталған мақсатты саясаттың нәтижесі ретінде қарастырылады.
Тәуекелді бөлісу механизмі
Қор банктер мен ипотекалық компанияларға несие тәуекелін бөлісу арқылы тәуекел деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді. Қор дербес андеррайтинг жүргізіп, қарыз алушы міндеттемелерін орындамаған жағдайда туындайтын шығындардан ұзақ мерзімді қорғау құралы ретінде қызмет етеді.
Кепілдің әрекет ету мерзімі
Қордың кепілі ипотекалық несиенің бүкіл мерзімі бойы әрекет етеді. Бұл ұзақ мерзімді ипотекадағы белгісіздік пен тәуекелді басқаруға тікелей әсер етеді.
Қаржылық әлеуеті және қағидаты
Қордың бастапқы капиталы 500 млн теңге болған жағдайда, бір жыл ішінде шамамен 500 ипотекалық несиені кепілдендіруге жеткілікті деп қарастырылған (бір несиеге орта есеппен 15 000 АҚШ доллары деңгейінде). Мұнда тәуекелдің өзіндік капиталға қатынасы 20:1 ретінде алынған. Сонымен қатар, 2005–2007 жылдары республикалық бюджеттен 3,8 млрд теңге көлеміндегі трансферттер де қарастырылған.
Қор өзін-өзі қаржыландыратын ұйым болғанымен, кепілдендіруден түсетін сыйақыны негізгі мақсат ретінде емес, резерв қалыптастыру көзі ретінде қарастырады.