Сонымен, отбасылық құқықты заңгерлердің басым көпшілігі құқықтың дербес саласы деп таниды
Отбасылық құқық: құқық саласы ретіндегі орны
Қорытындылай айтқанда, отбасылық құқықты заңгерлердің басым көпшілігі құқықтың дербес саласы ретінде таниды. Қазақстан Республикасында бұл саланың негізгі бастауы — 1998 жылғы 17 желтоқсанда қабылданған «Неке және отбасы туралы» Заң.
Нені реттейді?
- Некеге тұрудың шарттары мен тәртібі
- Некені тоқтату және оны жарамсыз деп тану
- Ерлі-зайыптылар, ата-аналар мен балалар арасындағы мүліктік және мүліктік емес қатынастар
- Ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды орналастырудың нысандары
- Азаматтық хал актілерін тіркеу тәртібі
Азаматтық құқықпен байланысы
Отбасылық құқық азаматтық құқықпен тығыз байланысты: егер отбасы мүшелері арасындағы мүліктік немесе жеке мүліктік емес қатынастар отбасылық құқық нормаларымен реттелмесе, онда азаматтық заңнама қолданылады.
Отбасылық құқық бөлімдері: жалпы ережелер, неке, отбасы, қамқоршылық пен қорғаншылық, алименттік қатынастар, азаматтық хал актілері, сондай-ақ шетел азаматтары мен азаматтығы жоқ тұлғаларға нормаларды қолдану мәселелері.
Неке-отбасылық заңнаманың қағидаттары
Қазақстан Республикасының неке-отбасылық заңнамасы отбасы ішіндегі қатынастарды әділ әрі қауіпсіз ұйымдастыруға бағытталған қағидаттарға сүйенеді.
Еркіндік пен теңдік
- Еркек пен әйелдің некелік одағының еркіндігі
- Отбасында ерлі-зайыптылар құқықтарының теңдігі
- Отбасы мәселелерін өзара келісім арқылы шешу
Қорғау және жауапкершілік
- Отбасы ісіне орынсыз араласуға жол бермеу
- Балаларды отбасында тәрбиелеу, дамуына жағдай жасау
- Кәмелетке толмағандар мен еңбекке жарамсыздардың құқықтарын қорғау
- Құқықтарды кедергісіз жүзеге асыру және сот арқылы қорғау мүмкіндігі
- Отбасының барлық мүшесі үшін салауатты өмір салтын қалыптастыру
Заң алдындағы теңдік
Некеге тұру кезінде азаматтардың құқықтарын әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, тілдік немесе діни наным белгілері бойынша кез келген шектеуге тыйым салынады. Неке-құқықтық қатынастардағы шектеулер тек заң негізінде және басқа адамдардың денсаулығын, қадір-қасиетін, құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға қажетті көлемде ғана мүмкін.
Неке: тіркеу, шарттар және шектеулер
Заңды неке
Тек мемлекеттік азаматтық хал актілерін тіркеу (АХАЖ) органдарында тіркелген неке ғана заңды деп танылады.
Неке шарттары
- Екі жақтың өзара келісімі
- Неке жасына толу (18 жас)
Дәлелді себептер болғанда АХАЖ органдары неке жасын екі жылға дейін төмендете алады. Бұл тек некеге тұрушылардың және ата-аналарының (не қорғаншыларының) келісімімен жүзеге асады.
Жол берілмейтін жағдайлар
- Бір тарап басқа тіркелген некеде болса
- Тікелей туыстар, сондай-ақ аға-іні/апа-сіңлі арасында
- Асырап алушы мен асырап алынған бала арасында
- Сот әрекетке қабілетсіз деп таныған адамдар арасында
Медициналық тексеріс және құпиялылық
Некеге тұратын тұлғалар медициналық, сондай-ақ медициналық-генетикалық кеңес алып, тексерістен өте алады. Мұндай тексерістер тек екі жақтың келісімімен жүргізіледі. Тексеру нәтижелері медициналық құпия болып табылады және тек тексеруден өткен тұлғаның келісімімен ғана хабарланады.
Некені тоқтату: негіздер және тәртіп
Негізгі негіздер
- Ерлі-зайыптылардың бірінің қайтыс болуы
- Соттың бір тарапты қайтыс болды немесе хабарсыз кетті деп жариялауы
- Некені бұзу (тараптың өтініші бойынша, немесе әрекетке қабілетсіз адамның қорғаншысы өтінішімен)
Шектеу
Әйелдің келісімінсіз оның жүктілігі кезінде және баланың өмірінің алғашқы жылы ішінде некені бұзу мүмкін емес.
Қайда бұзылады?
АХАЖ органдарында неке ортақ кәмелетке толмаған балалары жоқ және бір-біріне мүліктік немесе өзге де шағымдары жоқ ерлі-зайыптылардың өзара келісімімен бұзылады.
Ерекше жағдайлар
Балалардың бар-жоғына қарамастан, егер екінші тарап: хабарсыз кеткен деп танылса, әрекетке қабілетсіз деп танылса, немесе қылмыс жасағаны үшін үш жылдан артық мерзімге сотталса — неке АХАЖ органдарында бір тараптың өтінішімен бұзылады. Өзге жағдайларда, әсіресе кәмелетке толмаған балалар болғанда немесе дау туындаса, неке сот тәртібімен бұзылады.
Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері
Құқықтар
Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері неке мемлекеттік тіркеуден өткен күннен бастап пайда болады. Екі тарап та бірдей құқықтарға ие және бірдей міндеттер атқарады.
- Қызмет түрін, кәсіпті және тұрғылықты жерді еркін таңдау
- Отбасылық өмірге қатысты мәселелерді бірлесіп шешу
Міндеттер
- Қарым-қатынасты өзара құрмет пен көмек негізінде құру
- Отбасының амандығы мен денсаулығына, балалардың дамуына ықпал ету
Мүлік режимі және неке шарты
Егер неке шартымен өзгеше белгіленбесе, ерлі-зайыптылар мүлкінің заңды режимі — ортақ бірлескен меншік. Неке кезінде жиналған мүлік ортақ болып есептеледі, ал оны иелену, пайдалану және оған билік ету өзара келісім арқылы жүзеге асырылады.
Әрқайсысының жеке меншігі
- Некеге дейін тиесілі болған мүлік
- Неке кезінде сыйға, мұраға немесе өзге қайтарымсыз мәмілемен алынған мүлік
- Жеке қолданылатын заттар (киім, аяқ киім және т.б.)
Ортақ мүлікті бөлу
Ортақ мүлікті бөлу некеде тұрған кезде де, неке бұзылғаннан кейін де талап етілуі мүмкін. Тараптар келіссе — өзара келісіммен бөлінеді; дау туындаса — үлестерді анықтауды қоса алғанда, сот тәртібімен шешіледі. Сондай-ақ кредитор ортақ мүліктегі бір тараптың үлесіне өндіріп алу үшін бөлу туралы талап қоя алады.
Некеге тұратын тұлғалар немесе ерлі-зайыптылар некеге дейін де, некенің кез келген уақытында да неке шартын жасай алады. Бұл келісім ерлі-зайыптылардың некедегі және (немесе) неке бұзылған жағдайдағы құқықтары мен міндеттерін айқындайды.
Бала құқықтары және олардың қорғалуы
Бала кім?
Бала деп он сегіз жасқа толмаған (кәмелетке толмаған) тұлға танылады.
Негізгі құқықтар
- Мүмкіндігінше отбасында өмір сүру және тәрбиелену
- Ата-анасын білу, олардың қамқорлығын көру, мүддесіне қайшы келмесе бірге тұру
- Жан-жақты даму және адамдық қадір-қасиетінің құрметтелуі
- Туыстарымен (ата-әже, бауырлар және т.б.) қарым-қатынас жасау
Нені өзгертпейді?
Ата-анасының некені бұзуы, некенің жарамсыз деп танылуы немесе ата-аналардың бөлек тұруы баланың құқықтарына әсер етпейді.
Баланың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауды ата-аналар (немесе оларды алмастыратын тұлғалар), ал заңда көзделген жағдайларда қорғаншылық және қамқоршылық органдары, прокуратура және сот жүзеге асырады.
Өз құқықтарын қорғау мүмкіндігі
Бала ата-аналар тарапынан асыра сілтеушіліктен қорғануға құқылы. Құқықтары немесе заңды мүдделері бұзылған кезде, оның ішінде ата-аналар баланы асырау, тәрбиелеу, білім беру міндеттерін орындамаған жағдайда немесе құқықтарын асыра пайдаланса, бала қорғаншылық және қамқоршылық органдарына, ал он төрт жасқа толғаннан кейін сотқа жүгінуге құқылы.
Ата-аналардың құқықтары мен жауапкершілігі
Тең құқық пен міндет
Ата-аналар балаларына қатысты бірдей құқықтар мен міндеттер атқарады. Олар баланың денсаулығы үшін жағдай жасауға, тәрбиелеуге құқылы әрі міндетті. Баланы тәрбиелеуде ата-аналардың басқа тұлғаларға қарағанда басым құқығы бар.
Ата-аналар өз қабілеті мен қаржылық мүмкіндіктері шеңберінде баланың табиғи, психикалық және рухани дамуына қажетті өмір салтын қамтамасыз етуге жауапты.
Ата-аналық құқықтан айыру негіздері
- Ата-аналық міндеттерді орындаудан жалтару (оның ішінде алимент төлеуден қасақана жалтару)
- Дәлелсіз себептермен баланы перзентханадан немесе өзге мекемеден алудан бас тарту
- Құқықтарды асыра пайдалану
- Қатал қарау, күш көрсету, психикалық зорлық, жыныстық қол сұғылмаушылыққа қауіп төндіру
- Маскүнемдік, нашақорлық немесе уытқұмарлықпен ауырады деп танылу
- Баланың не жұбайының өмірі мен денсаулығына қарсы қасақана қылмыс жасау
Ата-аналық құқықтан айыру сот тәртібімен, прокуратура мен қорғаншылық органының қатысуымен жүргізіледі.
Конституциялық және халықаралық негіз
Халықаралық конвенция
Қазақстан Республикасы 1989 жылы Баланың құқықтары туралы халықаралық конвенцияны ратификациялады. Конституциялық ережелерге сәйкес, бұл конвенция қолданыстағы құқық болып саналады және ұлттық заңнамадан басымдыққа ие.
Конституциялық қағида
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, неке мен отбасы, ана мен әке және бала мемлекеттің қорғауында. Балаларына қамқорлық жасау және оларды тәрбиелеу — ата-ананың етене құқығы әрі міндеті.
Сонымен қатар кәмелетке толған, еңбекке қабілетті балалар еңбекке жарамсыз ата-анасына қамқорлық жасауға міндетті.