Шыңғыс хан туралы

Шығу тегі және билікке келуі

Шыңғыс хан (өз аты — Тэмуджин, Темучин) Есугей батырдың отбасында дүниеге келген. Әскери талантына сүйеніп және қарсыластарының әлсіздігі мен бытыраңқылығын тиімді пайдаланып, 1183–1204 жылдары өкімет үшін күресте негізгі жауларын талқандады. Бұл қарсыластардың қатарында Меркіт тайпасының көсемі Тохтадан бастап, Найман тайпасының басшысы Таян (Даян) ханға дейінгі тұлғалар болды.

Жеңістерінің нәтижесінде Тэмуджин кең-байтақ аумақты өзіне қаратты да, сол жерде мекендеген көптеген ру-тайпалық одақтардың бірден-бір билеушісіне айналды. Тайпа көсемдерін өз маңына топтастыруға бағытталған әлеуметтік шараларды да жүзеге асырып, ықпалын нығайтты. Ақыры 1206 жылы дала ақсүйектерінің құрылтай шешімімен барлық тайпалардың ұлы ханы болып жарияланып, «Шыңғыс хан» лауазымын алды (атаудың төркіні түрік тіліндегі «теңіз, мұхит» ұғымымен байланыстырылып түсіндіріледі).

Ішкі саясат және басқару жүйесі

Орталықтандыру: мемлекет басқаруын бір орталыққа бағындыруға ұмтылды.
«Мыңдық» жүйе: түркі-моңғол тайпаларын әскери-әкімшілік «мыңдықтарға» бөлді; әр бөлім хан талабына сай 1000 атты әскер беруге тиіс болды.
Үлестік бөлу: мыңдықтарды жайылым жерлерімен қоса туыстары мен нояндарға еншіге бөліп берді.
Жазба іс жүргізу: мемлекеттік деңгейде жазбаша басқаруды ұйымдастырды.
Құқықтық негіз: 1206 жылы әдеттегі құқық ережелерін («яса») бекітті.
Қауіпсіздік: ішкі наразылықтарды басу үшін 10 мың адамдық жеке гвардия — кэшиг құрды.

Әскер тәртібі және соғыс тәсілдері

Шыңғыс хан әскер ішінде аса қатаң тәртіп орнатты: болмашы кінә немесе қорқақтық танытқан жауынгерлер өлім жазасына кесілді. Оның әскери стратегиясы мен тактикасы бірнеше өзекті қағидаға сүйенді.

Тактикалық басымдық

Мұқият барлау жүргізу
Жауды жекелеп талқандау
Тұтқиылдан шабуыл жасау

Маневр және айла

Алдау үшін тосқауыл отрядтарын қолдану
Қыруар атты әскермен шапшаң маневр жасау
Ұдайы бастама мен қарқынды сақтау

Жорықтар және жаулап алулар

1207–1211: Сібір мен Шығыс Түркістан

Бұл кезеңде буряттар, якуттар, ойраттар, қырғыздар және ұйғырлар бағындырылды.

1211–1217: Цзинь және Солтүстік Қытай

1211 жылы Цзинь мемлекетіне жорық басталып, 1215 жылы Пекин алынды. 1217 жылға қарай Солтүстік Қытай түгел Шыңғыс хан билігіне өтті.

1219: Корея

1219 жылы Корея патшалығы моңғол әскерлеріне тізе бүкті. Солтүстік Қытай мен Кореяға бағытталған жорықтарды ірі қолбасшы, әмір Мұқылы (Гауин Жалаири) басқарды.

1218–1221: Жетісу, Қазақстан және Орта Азия

Қытайға қарсы жорықтардан кейін Шыңғыс хан әскерлерінің бір бөлігі 1218–1219 жылдары Жетісуды, ал 1219–1221 жылдары Қазақстан мен Орта Азияны жаулап алды.

Ұлыстарға бөлу және мұрагерлік

Жаулап алынған жерлер Шыңғыс хан тарапынан ұлыстарға бөлініп, ұлдарына үлестірілді. Бұл үлестіру империяның кейінгі саяси құрылымына ұзақ уақыт әсер етті.

Ұлдарға берілген үлестер

Жошы

Ертістен Орал тауына дейін, одан оңтүстікке қарай Каспий мен Арал өңіріне дейінгі жерлер; Орта Азия иеліктерінен — Солтүстік Хорезм мен Сырдария аймағы.

Шағатай

Мауераннахр, Жетісу, Қашқария.

Үгедей

Батыс Моңғолия мен Тарбағатай өңірі.

Төле

Әкесінің ұлысы — Моңғолияны мұраға алды.

Қайтыс болуы және мұрасы

Шыңғыс хан Тұнғұстарға қарсы кезекті жорық барысында қаза тапты. Оның мирасқорлары — Шыңғыс әулетінің хандары — соғыстарды азды-көпті үзілістермен жалғастырып, жаулап алу саясатын ұзақ уақыт жүргізді.