Ирак Республикасы
Географиялық орны және әкімшілік бөлінісі
Ирак Республикасы — Батыс Азиядағы мемлекет. Ол солтүстігінде Түркиямен, батысында Сирия және Иорданиямен, шығысында Иранмен, оңтүстігінде Сауд Арабиясымен шектеседі. Оңтүстік-шығысында Парсы шығанағына шығады.
Аумағы
434,9 мың км²
Астанасы
Бағдад
Әкімшілік бөлінісі
16 мұхафаза
Халық тығыздығы
1 км²-ге 22 адам
Халқы, қоныстануы және діні
Ирактың негізгі тұрғындары — арабтар мен курдтар. Арабтар елдің оңтүстік және орталық өңірлерінде, ал курдтар солтүстік-шығысында көбірек қоныстанған. Көшпелі арабтар мен курдтар ру-тайпалық құрылымын ішінара сақтаған; арабтардың ірі тайпаларына анайза, дафир, шаммар жатады.
Этникалық құрамы
- Арабтар — негізінен оңтүстік пен орталықта
- Курдтар — солтүстік-шығыста
- Түрікмендер, армяндар, еврейлер және басқа да қауымдар
Дін және урбандалу
Ресми діні — ислам. Халықтың шамамен 95%-ы мұсылмандар.
Халықтың 10%-ы көшпелі, ал 57,8%-ы қалаларда тұрады.
Ірі қалалары: Бағдад, Басра, Мосул, Киркук, Неджеф.
Экономиканың өзгеруі және мемлекеттік сектордың күшеюі
1958 жылғы революцияға дейін Ирак мешеу дамыған аграрлық ел саналды. Негізгі байлығы — мұнай — толықтай шетел капиталының бақылауында болды. 1958 жылдан бастап аграрлық реформа жүргізіліп, экономиканың құрылымы біртіндеп өзгерді.
Негізгі қадамдар (1958–1971)
1964
Ирактың ұлттық мұнай компаниясы құрылды; банктер, сақтандыру ұйымдары және 30-дан астам ірі өнеркәсіп пен сауда компаниялары национализацияланды.
Мемлекеттік сектор
Экономикадағы мемлекеттік сектордың үлесі ұлғайды.
1960–1971
Ұлттық табыс 437 млн-нан 947 млн динарға дейін өсті.
Ирак экономикасының дамуына КСРО елеулі көмек көрсетті.
Өнеркәсіп: мұнайдың басымдығы
Өнеркәсіптің басты саласы — мұнай өндіру. Ирак мұнай өндіру көлемі бойынша капиталистік елдер арасында 7-орынға шықты. Мұнай кәсіпшіліктерінің едәуір бөлігі ұзақ уақыт ағылшын-америка-француз «Iraq Petroleum Company» және оның филиалдарының («Mosul Petroleum Company», «Basra Petroleum Company») қарамағында болды.
Өндіру және география
Басты мұнай кәсіпшіліктері Киркук, Мосул, Басра, Дияла өңірлерінде шоғырланған. Мұнайдың негізгі бөлігі экспортқа шығарылады.
Басқа ресурстар мен өндірістер
- Табиғи газ, тұз, кварц, әктаc өндіріледі
- Мата тоқу, тігін, былғары, аяқ киім, цемент, тамақ өнеркәсібі бар
- Басрада азотты тыңайтқыштар, Амара мен Сүлейманияда қант өндірісі дамыды
- Искандерияда ауыл шаруашылығы машиналарын жасау зауыттары салынды
1971 жылғы келісімнің мәні
1971 жылғы келісім бойынша аталған компаниялар түскен пайданың 55%-ын Иракқа беруге міндеттелді.
Ауыл шаруашылығы және аграрлық реформалар
Ауыл шаруашылығы Ирак экономикасының негізгі салаларының бірі болды. 1958 жылы аграрлық реформа туралы заң қабылданып, шейхтер мен помещиктердің жер иелігі қысқартылды.
Жерді қайта бөлу (1958–1970)
1958–1970 жылдары 2,2 млн га жер бұрынғы иелерінен алынып, 76 мың шаруа отбасына бөлініп берілді.
1970 жылғы жаңа қағидат
1970 жылы қабылданған жаңа заң бойынша шаруаларға берілетін жер мөлшері ауданның табиғи жағдайына, жердің сапасына және өсірілетін дақыл түріне қарай белгіленетін болды.
Өндірістік құрылым
1971 жылы 838 ауыл шаруашылығы кооперативі құрылды. Егістік алқаптарының шамамен 80%-ына арпа, бидай және күріш егіледі. Сондай-ақ мақта мен темекі өсіріледі. Елдің оңтүстігінде құрма пальмасы кең таралған.
Мал шаруашылығы
Экстенсивті мал шаруашылығы дамыған.
Сыртқы сауда және серіктестер
Экспорт
- Мұнай және мұнай өнімдері
- Құрма
- Мал терісі, жүн
- Мақта, арпа
- Цемент
Импорт
- Машиналар мен өндіріс құрал-жабдықтары
- Азық-түлік
- Қара металдар
- Химия және фармацевтика тауарлары
- Мата, ағаш
Серіктестер және аймақтық байланыстар
Сыртқы сауда серіктестері ретінде Ұлыбритания, Франция, Бельгия, Италия, Египет, Ливан және Кувейт аталады. Ирактың КСРО және басқа социалистік елдермен қарым-қатынасы да кеңейе түсті. Сонымен қатар Ирак араб елдерінің «жалпы рыногының» мүшесі болды.
Елдің ұлттық валютасы — ирак динары.
Білім беру: сауаттылық пен жүйенің кеңеюі
1958 жылғы революцияға дейін Иракта ерлердің шамамен 80%-ы, әйелдердің 95%-ы сауатсыз болды. 1959 жылы міндетті бастауыш білім беру туралы заң қабылданып, оқу бағдарламаларына өзгерістер енгізілді.
Негізгі үрдіс
Оқу орындарының саны артып, білім беру жүйесі кеңейе бастады.
Жоғары білімнің бағыттары
Көптеген ирактықтар жоғары білімді КСРО-да, АҚШ-та, Египетте және басқа да елдерде алды.