Блок Сүтқоректілердің систематикасына шолу
Семей, 2015 • 3 деңгейлі СМЖ құжаты • ПОӘК / УМКД 042-18-22.1.6101-2015
Пәннің оқу-әдістемелік кешені (ПОӘК)
“Орман аңдары мен құстарының биологиясы” пәні бойынша оқытушыға арналған оқу жұмыс бағдарламасы (мамандық: 5В080700 — Орман ресурстары және орман шаруашылығы).
Құрастырған
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті, “Мал шаруашылығы және аңшылықтану (морфология негіздерімен)” кафедрасы. Профессор м.а. — Тугамбаева Салима Манатовна.
Талқыланды және бекітілді
- Кафедра мәжілісі: хаттама № ___, ___/___/20__.
- Факультет ОӘБ: хаттама № ___, ___/___/20__.
- ОӘК: хаттама № ___, ___/___/20__ (баспаға ұсынылды).
Құжат бірінші рет енгізілген.
1. Қолданылу саласы
“Орман аңдары мен құстарының биологиясы” пәні бойынша оқытушыға арналған оқу жұмыс бағдарламасы 5В080300 “Аңшылықтану және аң шаруашылығы” және 5В080700 “Орман ресурстары және орман шаруашылығы” мамандықтары студенттеріне арналған оқу-әдістемелік кешеннің құрамына кіреді.
Құжат студенттерді курстың мазмұнымен, өзектілігімен, курс саясатының негізгі қағидаларымен және оқу процесінде игерілетін тәжірибелік білік-дағдылардың тақырыптарымен таныстырады.
2. Нормативтік сілтемелер
“Орман аңдары мен құстарының биологиясы” пәнінің ПОӘК-і оқу процесін ұйымдастыру тәртібін төмендегі құжаттардың ұсынымдары мен талаптарына сәйкес анықтайды:
- 5В080700 “Орман ресурстары және орман шаруашылығы” мамандығының элективті пәндер каталогы.
- “Орман ресурстары және орман шаруашылығы” пәнінің оқу бағдарламасы (18.09.2013 ж., университеттің оқу-әдістемелік секциясының хаттама №1).
- Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің ПОӘК стандарты: УСТ 042-СГУ-4-2013.
- Құжаттандыру процедурасы: 042-1.01-2013 (ПОӘК құрылымы мен мазмұны).
3. Жалпы ережелер
3.1. Пәннің қысқаша мазмұны
“Орман аңдары мен құстарының биологиясы” — орман фаунасын (белгілі бір аумақта мекендейтін жануарлар жиынтығын) теориялық тұрғыдан түсіндіретін, оны қорғау, тиімді пайдалану және өсіру бойынша практикалық іс-шараларды негіздейтін ғылым. Пән орман құстары мен орман сүтқоректілерін, олардың орман шаруашылығындағы маңызын, ауланатын жануарларды және аңшылық шаруашылығын жүргізу тәсілдерін зерттейді.
Пән биологияның өзге салаларымен (омыртқалы/омыртқасыздар зоологиясы, цитология және гистология, биохимия, адам мен жануарлар физиологиясы, микробиология және вирусология) тығыз байланыста. Сонымен қатар орман шаруашылығының профильдік пәндерімен: ботаника, дендрология, орман шаруашылығы, орман пирологиясы, орман өсіруді жоспарлау, орман таксациясымен өзара сабақтас.
3.2. Оқытудың мақсаты
Орман шаруашылығы туралы түсінікті нақтылау, орман аңдары мен құстарының түрлерін табиғи ортада анықтай алу дағдысын қалыптастыру, сондай-ақ алынған білім негізінде ауланатын жануарларды тиімді пайдаланудың биологиялық негіздерін әзірлеуге үйрету.
3.3. Негізгі міндеттері
- Орман омыртқалылары биологиясының теориялық негіздерін меңгерту.
- Орман мен орман қоры аумағындағы аңдар мен құстардың түрлік құрамын таныту.
- Орман экожүйесі құрамдастары мен жануарлар арасындағы өзара әсерді түсіндіру.
- Орман қорында шаруашылықты жобалау кезіндегі ықтимал шығынды бағалау тәсілдерін үйрету.
- Аңшылық шаруашылығы мен дәстүрлі табиғатты пайдаланудың құқықтық-ұйымдастырушылық негіздерін меңгерту.
- Жабайы жануарлармен кездескендегі қауіпсіз мінез-құлық қағидаларын қалыптастыру.
- Басты түрлерді айқындау, мекен ету орындарын бағалау, түгендеу және реттеу дағдыларын дамыту.
3.4. Оқу нәтижелері
Білуі тиіс
Орман омыртқалылары биологиясының теориялық негіздерін; орманда тіршілік ететін аңдар мен құстардың түрлік құрамын және биологиясын.
Игеруі тиіс
Орман қоры аумағындағы кәсіпорын құрылыстарының аңшылық шаруашылығына ықтимал әсері мен залалын бағалау әдістерін.
Меңгеруі тиіс
Орман құрамдастары мен жануарлар арасындағы өзара байланысты талдау дағдысын.
Істей алуы тиіс
Жабайы жануарлар санының реттелуі үшін орман шаруашылығында іс-шараларды жоспарлау және негіздеу.
Түсінуі тиіс
Аңшылық шаруашылығын жүргізу және дәстүрлі табиғатты қорғау үшін орман заңнамасының негізгі талаптарын.
Дағдылануы тиіс
Орманда тіршілік ететін негізгі омыртқалыларды тануға және олардың мекен ету ортасын бағалауға.
3.5. Пререквизиттер
Жоқ.
3.6. Постреквизиттер
Орман шаруашылығы.
3.7. Оқу жүктемесі (оқу жоспарының үзіндісі)
| Курс | Семестр | Кредит | Дәріс (сағ.) | ТС (сағ.) | ОБСӨЖ (сағ.) | СӨЖ (сағ.) | Барлығы (сағ.) | Қорытынды бақылау |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2 | 3 | 3 | 15 | 30 | 22,5 | 67,5 | 135 | Емтихан |
4. Оқу пәнінің мазмұны (модульдер)
Пән мазмұны үш негізгі модульге бөлінеді: орнитология, териология және аңшылықтану. Төменде дәрістер мен тәжірибелік сабақтардың тақырыптары жинақталып берілген.
Модуль 1: Орнитология
- Кіріспе. Орман орнитологиясы.
- Құстардың физиологиялық және экологиялық ерекшеліктері.
- Құстардың экологиялық топтары.
- Құстардың тіршілік циклдері.
- Практикалық маңызы және қорғау.
- Құстар класы жүйелеуіне (систематикаға) шолу.
Модуль 2: Териология
- Орман териологиясы және сүтқоректілердің практикалық маңызы.
- Сүтқоректілерге экологиялық шолу және тіршілік циклдері.
- Орман сүтқоректілерін жүйелеу (систематика) бойынша шолу.
Модуль 3: Аңшылықтану
- Аңшылықтану және аң аулау техникасы.
- Биотехниялық іс-шаралар және олардың биологиялық негізі.
- Аулау тәсілдері мен құрал-саймандар; қауіпсіздік техникасы.
- Аң аулау шаруашылығының экономикалық тиімділігі.
- Құстар мен аңдарды құқықтық қорғау.
Тәжірибелік сабақтар (ірі блоктар)
Орман орнитологиясы
- Құстардың ішкі және сыртқы құрылысын сипаттау, суретін салу.
- Отрядтарды систематикалық белгілер бойынша анықтау.
- Тауықтәрізділер мен қазтәрізділердің систематикасы мен түрлерін анықтау.
Жыртқыш құстар және морфология
- Күндізгі жыртқыштар мен жапалақтардың систематикасы және түрлерін анықтау.
- Аңдардың ішкі және сыртқы құрылысын сипаттау.
- Сүтқоректілер отрядтарын систематикалық белгілер бойынша анықтау.
Орман териологиясы
- Жәндікқоректілер, жыртқыштар, кеміргіштер, қоянтәрізділердің систематикасы мен түрлері.
- Жұп және тақтұяқтылардың систематикасы мен түрлерін анықтау.
Аң шаруашылығы
- Ауланатын құстар мен аңдарды есептеу тәсілдерін сипаттау.
- Аңшылық алқаптарының типтерін сипаттау.
- Аулау құрал-жабдықтары және аңшы қаруы бойынша шолу.
5. Білім алушылардың өздік жұмыстарының тақырыптары
Төмендегі тақырыптар студенттердің өз бетімен жұмысын жоспарлауға арналған. Олар бақылау, есеп, реферат немесе презентация форматында орындалуы мүмкін.
Құстар бойынша
- Құстар ұялары: жіктелуі және негізгі параметрлері.
- Құстарға арналған жасанды ұялар.
- Аңшылық түрлері.
- Құстар мен аңдардың тұлыбын дайындау, ұшаны толтыру (таксидермия негіздері).
Аңдар және ресурстар бойынша
- Зиянды сүтқоректілермен күрес тәсілдері мен құралдары.
- Ауланатын аң-құстарды есептеу тәсілдері. Жануар іздері.
- Белгілі бір түрді (немесе туыс түрлер тобын) тиімді пайдаланудың биологиялық негіздері.
- Сирек және жойылып бара жатқан түрлерді қорғау және өсірудің биологиялық негіздері.
- Мекендеу ортасына бейімделу: орман-далалық, таулы және сулы ортадағы салыстырмалы сипаттама.
- Таралу аймағы мен санының тарихи өзгерісі; маусымдық және тәуліктік қоректену ерекшеліктері.
- Нақты аудан/облыс бойынша кәсіпшілік жануарлар ресурстары және пайдалану болашағы.
6. Пәннің оқу-әдістемелік картасы (қысқаша)
Оқыту барысында көрнекі құралдар ретінде плакаттар мен мультимедиалық техника қолданылады. Бақылау түрлері: ағымдық және шектік бақылау, сондай-ақ реферат.
| Дәріс тақырыптары (үлгі) | Тәжірибелік/зертханалық (үлгі) | Көрнекі құралдар | Өздік дайындық | Бақылау |
|---|---|---|---|---|
| Кіріспе | Құстардың ішкі/сыртқы құрылысын сипаттау, суретін салу | Плакаттар, мультимедиа | Сабақ соңындағы сұрақтар | Ағымдық, шектік; реферат |
| Орман орнитологиясы | Құстар отрядтарын систематикалық белгілер бойынша анықтау | Плакаттар, мультимедиа | Сабақ соңындағы сұрақтар | Ағымдық, шектік; реферат |
| Орман териологиясы | Сүтқоректілер отрядтарын анықтау; кеміргіштер/жыртқыштар бойынша шолу | Плакаттар, мультимедиа | Сабақ соңындағы сұрақтар | Ағымдық, шектік; реферат |
| Аңшылықтану | Есептеу тәсілдері; алқап типтері; құрал-жабдықтар | Плакаттар, мультимедиа | Сабақ соңындағы сұрақтар | Ағымдық, шектік; реферат |
7. Оқу-әдістемелік әдебиеттермен қамтамасыз етілуі
Төменде пән бойынша негізгі оқу әдебиеттері мен оқу-әдістемелік құралдардың үлгілік тізімі берілген.
| Әдебиет атауы | Экз. | Студ. | Қамтылуы |
|---|---|---|---|
| Беркінбай О.Б. және т.б. “Қазақстан биоресурстары: жануарлар әлемі”. Алматы, 2013. | 8 | 4 | 100% |
| Есжанов Б.Е., Мұсабеков Қ.С. “Териология”. Алматы, 2011. | 10 | 4 | 100% |
| Есжанов Б.Е. “Орнитология”. Алматы: Дәуір, 2011. | 15 | 4 | 100% |
| Мартынов Е.Н. “Биология лесных позвоночных”. Санкт-Петербург, 2004. | 2 | 4 | 50% |
| Балакирев Н.А. “Звероводство”. М., 2006. | 2 | 4 | 50% |
| Тусупбекова Г.Т. “Основы естествознания. Ч.2. Зоология”. Алматы, 2013. | 37 | 4 | 100% |
| “Позвоночные животные Казахстана” (Ковшар А.Ф. және т.б.). 2013. | 5 | 4 | 100% |
8. Әдебиеттер
8.1. Негізгі әдебиеттер
- 1Беркінбай О.Б. және т.б. “Қазақстан биоресурстары: жануарлар әлемі”. Алматы, 2013.
- 2Дәуітбаева К.Э. және т.б. “Жануарлар алуан түрлілігі”. Алматы, 2011.
- 3Есжанов Б.Е., Мұсабеков Қ.С. “Териология”. Алматы, 2011.
- 4Жумалиев М.К. “Жануар әлемінің биоалуантүрі”. Алматы, 2007.
- 5“Позвоночные животные Казахстана” (Ковшар А.Ф. және т.б.). 2013.
- 6Тусупбекова Г.Т. “Основы естествознания. Ч.2. Зоология”. Алматы, 2013.
- 7Есжанов Б.Е. “Орнитология”. Алматы: Дәуір, 2011.
- 8Харченко Н.А., Лихацкий Ю.П., Харченко Н.Н. “Биология зверей и птиц”. М., 2003.
- 9Мартынов Е.Н. “Биология лесных позвоночных”. Санкт-Петербург, 2004.
- 10Балакирев Н.А. “Звероводство”. М., 2006.
8.2. Қосымша әдебиеттер
- 1Журнал “Охота и охотничье хозяйство”. М., 2014.
- 2Журнал “Сельскохозяйственная биология”. М., 2013.
- 3Чекалова Т.М., Федорова О.И., Балакирев Н.А. “Практикум по звероводству”. М.: Колос, 2010.
- 4Константинов В.М. “Зоология позвоночных”. М., 2007.
- 5“Заповедники и национальные парки Казахстана”. Алматы, 2006.
- 6Дивоев Г.М. “Учебная книга зверовода”. М., 1985.
Ескерту
Кітап қоры мен оқу ағыны өзгерген жағдайда әдебиеттер тізімі кафедра шешімімен жаңартылып отырады.
Қысқа қорытынды
Бұл ПОӘК орман құстары мен сүтқоректілерінің биологиясын, олардың орман шаруашылығындағы рөлін және аңшылықты ұйымдастырудың биологиялық-құқықтық негіздерін жүйелі түрде меңгеруге бағытталған. Модульдік құрылым теорияны тәжірибемен ұштастырып, түрлерді тану, есептеу және қорғау дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді.