Хақназар хан
Хақназар хан дәуірі: қайта бірігу және мемлекетті нығайту
Хақназар хан (1538–1580) — Қасым ханның ұлы. Оның тұсында Қазақ хандығы қайта бірігіп, саяси тұрғыдан нығая түсті. Хақназар 42 жыл билік етіп, қазақ хандарының ішінде ең ұзақ уақыт ел басқарған тұлғалардың бірі атанды. Ол қиын-қыстау кезеңде ел басқаруда табандылық танытып, әскери-саяси мәселелерде де, дипломатиялық байланыстарда да қабілетін көрсетті.
Басты міндет
Таққа отырғаннан кейін Хақназар хан хандық билікті күшейтуге күш салды. Тахир хан мен Бұйдаш хан тұсында бытыраңқы күйге түскен Қазақ хандығын қайта біріктіріп, орталық биліктің беделін арттырды.
Қазақ–қырғыз одағы және Жетісуды қорғау
XVI ғасырдың 20-жылдарында қалыптасқан қазақ–қырғыз одағы Хақназар тұсында үздіксіз нығая түсті. Сол дәуір деректерінде Хақназарды «қазақтар мен қырғыздардың патшасы» деп атауы — бұл одақтың саяси маңызын аңғартады.
Хақназар хан осы бірлестікке сүйене отырып, Моғолстан билеушілерінің Жетісу мен Ыстықкөл алабын жаулап алу әрекеттеріне тойтарыс берді. Бұл өңірлер хандықтың шығыс-оңтүстік шекарасының қауіпсіздігі үшін шешуші мәнге ие еді.
Батыстағы өзгерістер: Ресейдің кеңеюі және Ноғай ордасының ыдырауы
Хақназар хан дәуірінде Еуразия даласындағы сыртқы жағдай күрделене түсті. Батыста күшейген Ресей мемлекеті шығысқа қарай кеңейіп, 1552 жылы Қазан хандығын, 1556 жылы Астрахань хандығын бағындырды. Осы өзгерістер Еділ мен Жайық арасын мекендеген Ноғай ордасының ішкі тұрақтылығына ауыр соққы болды.
Ішкі дағдарыс
Ноғай билеушілері арасында билік үшін талас күшейіп, феодалдық қырқыс халықты күйзелтті. Нәтижесінде орда әлсіреп, саяси дағдарыс тереңдеді.
Қазақ хандығына көшу
Қазақ хандығындағы күшею мен тұрмыстың оңалуы Ноғай ордасына қарасты кейбір тайпаларды өзіне тартты. Қаңлы, қыпшақ және басқа да көшпелі топтардың бір бөлігі Қазақ хандығына қосылды.
Ноғай ордасында Ысмағыл мырзаның өз ағасы Жүсіп мырзаны өлтіруі қақтығысты өршітіп, екі саяси бағыт қалыптасты: бір тарап Мәскеуге сүйенуді жақтаса, екінші тарап Қазақ хандығымен бірігуге ұмтылды. Осы ахуалды Хақназар хан ұтымды пайдаланып, Ноғай ордасының көптеген ұлысын өзіне қаратты.
Дерек үзіндісі
1557 жылы Ысмағыл мырза Иван IV-ке: «Менің туыстарым қазір Жайықтың арғы жағында, бізден қалып қойып, қазақ патшасына қосылып кетті», — деп шағымданған.
Хақназар хан тек тайпаларды қабылдаумен шектелмей, батысқа қарай ауған ноғай топтарына қарсы қуғын жорықтарын да жүргізді. 1569 жылы Ресей елшісі Семен Мальцев: «Хақназар патшаның, Шығай ханзаданың, Шалым ханзаданың қазақ ордалары, олармен қоса 20 ханзада ноғайға келіп, ұрыс болды», — деп хабарлаған. Кей зерттеулер бұл шабуылдар ноғайлардың Еділ–Жайық өңірін тастап, Дон даласына ығысуына әсер етті дейді.
Тарихшы Ахмет-Заки Уәлиди де 1569 жылғы оқиғаларды атап өтіп, Шығай, Хақназар, Шалым сұлтандардың бірлескен әрекеті ноғайлардың батысқа қарай көшуін жеделдеткенін жазады. Бұл жеңістер Қазақ хандығының аумағын кеңейтіп, күш-қуаты мен беделін арттырды. Кей деректерде Хақназарды «қазақтар мен ноғайлардың ханы» деп атаған.
Ноғай мұрасы және этникалық тұтастану
XVI ғасырдың ортасында Ноғай ордасы ішкі қайшылықтар мен қырқыс, сондай-ақ бұқараның езгіге қарсы қарсылығы нәтижесінде ыдырап, 1569 жылдан кейін мемлекет ретінде өмір сүруін тоқтатты. Бұрын ноғайға қараған қазақ тайпалары мен олардың этникалық аумақтары Қазақ хандығына бірікті.
Бұрын Ноғай ордасының астанасы болған Сарайшық қаласының Қазақ хандығына өтуі де осы үдерістің маңызды нәтижесі саналды. Бұл қазақ тайпаларын және қазақтардың этникалық территориясын біріктіру жолындағы елеулі қадамдардың бірі болды.
Мәдени сабақтастық
Ноғайлы дәуірінде жасалған немесе жаңғыртылып жырланған көптеген эпостық мұралар қазақ мәдениетінің қазынасына айналды. Соның бірі — «Қырық батыр жыры» тәрізді ірі эпикалық циклдер.
Сыртқы саясаттың өзгеруі: Бұхарамен келісім және тыныштық кезеңі
Ноғай ордасының күйреуі аймақтық күштер тепе-теңдігін өзгертті: Ресейдің шекарасы Қазақ хандығына жақындай түсті. Сонымен бірге 1563 жылы Сібір хандығындағы билікті тартып алған Көшім хан қазақтарға қарсы дұшпандық ұстанымда болды. Моңғол билеушілерімен де қақтығыстар жалғасып отырды.
Осындай күрделі жағдайда Хақназар хан сыртқы саясат бағытын қайта қарады. Бұған дейін үздіксіз жауласып келген Мауараннахрдағы Шайбани әулетімен одақтастық байланыс орнатуға ұмтылып, Ташкентті басып алуға бағытталған әскери қимылдарды тоқтатты.
Анттастық шарт
Бұхара ханы Абдолла II-мен «қастаспай дос болып, өзара көмектесу» туралы келісім жасалды. Нәтижесінде XVI ғасырдың 60-жылдарының соңы мен 70-жылдарының басында соғыс қимылдары бәсеңдеп, бейбітшілік орнығып, сауда-экономикалық байланыстар кеңейді.
Бұл тыныштық қазақтардың шаруашылық өмірінің оңалуына, ішкі жағдайдың жақсаруына және хандықтың одан әрі нығаюына ықпал етті.
Ташкент үшін тартыс және Хақназар ханның қаза табуы
Абдолла II (1557–1598) тұсында Ташкент маңын Норозахмет (Барақ) ханның ұлы Баба сұлтан биледі. Ол Бұхараға толық бағынбай, дербес саясат жүргізіп, Абдолла ханмен тұрақты соғысты.
Хақназар хан өзбек билеушілерінің өзара қақтығысын шебер пайдаланып, бірде Абдолланы, бірде Баба сұлтанды қолдап, екі жақты да әлсірету арқылы Қазақ хандығының мүддесіне тиімді нәтижеге қол жеткізуге тырысты.
1579 жылғы жорық
1579 жылы Абдолла хан Баба сұлтанға қарсы екінші рет жорық жасады. Хақназар хан бұл күресті қолдап, оның есесіне Түркістан аймағындағы бірнеше қаланы қайтарып алды.
Қауіпті бұрылыс
Кейін Баба сұлтан Түркістан мен Сауранды беріп, қазақ сұлтандарының бір бөлігі уақытша соны қолдады. Алайда саяси бағытын қайта өзгертуге ұмтылған әрекеттер қанды қақтығысқа ұласты.
1579 жылдың екінші жартысында қазақ сұлтандары әскермен Ташкентке келіп, кейін Абдолла жаққа шығуды көздеген астыртын қимылға барды. Мұны сезген Баба сұлтан Жалым сұлтанды, оның екі ұлын, сондай-ақ Хақназар ханның екі ұлын өлтіртті. Көп ұзамай, 1580 жылы, Баба сұлтанның жасырын жіберген адамы Хақназар ханды қастандықпен өлтірді.