Христиан діні

Христиандықтың пайда болуы және тарихи алғышарттары

Христиандық — әлемдегі ең кең таралған діндердің бірі. Ол б.з. I ғасырында Палестинада пайда болды. Император Помпейдің жаулап алуынан кейін Палестина Рим империясының құрамына енді. Тәуелсіздіктен айырылу, көтерілістердің аяусыз басып-жаншылуы, әлеуметтік және мүліктік теңсіздіктің тереңдеуі, ертеңге деген сенімсіздік қоғамда мистикалық көзқарастардың таралуына ықпал етті.

Сол кезеңде иудей халқын құтқаратын құдай елшісінің (мессияның) келетінін уағыздаушылар көбейіп, әртүрлі діни ағымдар кең тарады. Олардың ішінде ессейлер қауымы христиандыққа ұқсас белгілерімен ерекшеленді. Бұл ұқсастықтар мессианизмді, эсхатологиялық күтуді және күнә мен құтқарылу идеяларын түсіндіруде байқалды.

Шіркеудің қалыптасуы және империялық саясат

Қалыптасып келе жатқан шіркеу ұйымы орталықтануға ұмтылды. Біртіндеп Рим қауымы Батыс Рим империясындағы өзге қауымдарға ықпалын күшейте бастады. Шіркеу мен қауым басшылары императорлық билікке жақындасуға мүдделі болса, императорлық билік те империяны бір дін аясында біріктіруге ұмтылды.

Ілімнің орнығуы: апологеттер, патристика және догматтар

Христиан ілімінің қалыптасуы мен дамуында апологеттер мен патристика өкілдерінің еңбегі зор болды. Апологеттер христиандықты пұтқа табынушылықпен күрес барысында қорғауды мақсат етті, ал патристика христиандық дүниетаным мен философияның негізін қалады.

Догматтар бірден қалыптаса қойған жоқ. Тіпті белгілі бір жүйеге түскеннен кейін де пікірталастар тоқтамады. Әсіресе құдайдың үштік бірлігі, құдайлану (құдайға айналу) және күнәдан арылу қағидалары төңірегінде талқылаулар ұзаққа созылды.

Діннің әлеуметтік қызметі: рәсім, тәртіп және бірлік

Дін адам жан дүниесінің талап-тілектері мен арман-мақсаттары тоғысатын нүкте ретінде қарастырылып, адам өмірінің толыққанды болмысын танытатын құбылыс ретінде де түсіндіріледі. Дінді адамдардың қасиеттімен байланысты іздеу және табу арқылы қалыптасқан бірлестіктің тұрақтылығын қамтамасыз ететін тетік деп сипаттауға болады.

Діннің негізінде рәсім (ритуал) жатыр. Рәсім — жеке тұлғаның әлеуметтік іс-әрекетін реттейтін, тәртіпке түсіретін ережелер жиынтығы. Өкімет пен азаматтық қоғам институттары қалыптаспай тұрып-ақ, рәсім адамдар арасындағы қатынастарды реттеп, қоғамдық тәртіпті сақтауға көмектесті.

Дамыған діндердің ортақ мүддесі — қақтығыссыз, кикілжіңсіз өмір сүру. Монотеистік діндердің алғашқысы саналатын иудаизмнің өзінде қауым ішіндегі дауларды көпшілік алдында ортақ тәртіппен шешу қағидасы болған. Осы тұрғыда діни бірлестік қауымның үйлесімді тіршілігін көздейтін әрі бейбіт өмірдің кепілі бола алатын деңгейде көрінеді.

Дін, мемлекет және зайырлылық: тарихи өзгерістер

Діннің қоғамдағы орны кез келген кезеңде ерекше болды: адамның өмірінің «жалған шеңберінен» тысқары қандай да бір түпнегіз табуға ұмтылысы — діннің өмір сүруінің басты алғышарттарының бірі. Адам алдында көптеген өмірлік маңызды сұрақтар туындайды, ал оларды құдайға сенімсіз, дінсіз шешу қиын, тіпті кейде мүмкін емес деп қабылданады. Мұндай сұрақтар «мәңгілік мәселелер» ретінде адам болмысының айрықша белгісін құрайды.

Бастапқы кезеңдерде дін өкіметпен және мемлекетпен тығыз байланыста өмір сүрді. Қола дәуіріндегі көптеген мәдениеттерде саяси және діни қызметтерді айырып көрсету қиын болатын. Көне Шығыс өркениеттерінде діни ұйымдар мемлекеттік басқаруға тікелей араласты. Мұндай құбылысты орта ғасырлық Еуропадан да көреміз.

Еуропада жағдай Жаңа дәуірдегі ірі рухани төңкерістерден кейін өзгерді. Қайта Өрлеуден басталған үдерістер нәтижесінде қоғамдық-мәдени өмір біртіндеп шіркеудің қатаң бақылауынан босай бастады. Бұл процесс Реформация арқылы жеделдеп, мәдениеттің зайырлылық принципіне көшуімен ұштасып отырды. Зайырлылыққа өту ғылыми зерттеулердің, техникалық шығармашылықтың және саяси-экономикалық құндылықтар аясының кеңеюімен тығыз байланысты болды. Нәтижесінде шіркеудің мемлекеттік биліктен шеттетілуі күшейіп, дін саяси құрылымдардан гөрі азаматтық қоғам кеңістігіне ауыса түсті.

Қазақстандағы зайырлы қағида және діни фактор

Қазақстан Республикасында заң жүзінде шіркеу мен мешіттің мемлекеттен бөлінуі бекітілген. Алайда бұл діннің мемлекетке мүлде ықпалы жоқ дегенді білдірмейді. Қандай да бір мемлекет азаматтардан тұрады, ал азаматтардың наным-сенімдері бар болған жағдайда мемлекет өзін толықтай дін ықпалынан тысқары сезіне алмайды.

Діни факторды ескермей маңызды әлеуметтік үдерістерді талдау және олардың түйткілді тұстарын шешу қиын екені бүгін кеңінен мойындалады.

Христиандықтың адамгершілік өлшемі және қазіргі кезең

Христиандық көпшілікке түсінікті тілмен адамзат тарихының мәні мен ерекшелігі туралы сұрақ қояды, адамшылық идеясын алға тартады. Ол адамгершілікті тұлға, ар-ождан, ұят туралы көзқарастардың қалыптасуына ықпал етті. Бұл ілім адамның сыртқы қылығы мен іс-әрекетін ғана реттеп қоймай, ішкі дүниесін де тәрбиелейді: мейірімділікке, махаббатқа және шындыққа деген сенім мен үмітті орнықтыруға ұмтылады.

Қазіргі әлемде қандай да бір дінмен әлсіз байланысқан адамның абыржуы да түсінікті: ол не өз ақылына ғана сүйенуді, не ұлы пайғамбарлар мен адамзаттың рухани ұстаздарының мұрасына сенуді таңдауға мәжбүр болады. Қай жолды таңдаса да, діни қажеттіліктің өзектілігі кемімейді.

Діни қажеттіліктер әсіресе қоғам күрт өзгеріске ұшыраған өтпелі кезеңдерде күшейеді. Мұндай сәттерде адамның болашаққа үміті әлсіреп, өзіне деген сенімі төмендеуі мүмкін. Сондықтан көпшілік әртүрлі діни бірлестіктерге бет бұрып, рухани тірек іздеуге ұмтылады.