ЖАМБЫЛ ЖАБАЕВ
Өмірбаяндық әңгіме
Шу өзенін бойлай жүрсеңіз, Хан және Жамбыл аталған екі тауға кезігесіз. Әкесі Жабай бір кездері осы өңірде көшіп-қонып жүрген. Ақынның айтуынша, өзі Жамбыл тауының етегінде, қақаған боранды күні дүниеге келген. Сол себепті көне Жамбыл тауының аты оған есім болып тағылған. Бұл — 1846 жылдың ақпан айы.
Туған жердің бейнесі
Құлазыған кең жазық дала, көшпелі өмір, киіз үй — Жамбылдың балалық шағы осы кеңістікте өтті.
Әлеуметтік жағдай
Әкесі шоқпыт шапанды көшпелі кедей болғанын айтады; тұрмыс ауырлығы ақын тағдырының өзегіне айналған.
Балалық шағы және шыққан ортасы
Жамбыл жастайынан егінді де, бақты да, арықты да көрмегенін, кең жазық даланы өз Отаны санағанын жазады. Киіз үйде өсіп, көш кезінде бесігімен бірге жүріп отырғаны — сол дәуірдегі қазақ балаларына тән қалыпты жағдай еді.
Бала күнінде тентектеу болғанын да жасырмайды: үлкендердің сөзін тыңдағысы келмей, қозы бағу, отын теру секілді тапсырмаларға қасарыса қарсы тұрған кездері көп болған.
Түйін: кеңістік пен еркіндікке үйренген бала мінезі кейін суырыпсалма ақынның қайсар болмысына ұласқан.
Домбыра, дауыс және алғашқы қадамдар
Әкесінің інісі — белгілі домбырашы болған. Жамбыл домбыра үніне ерте әуес болып, он екі жасында домбыра тартуды үйренеді. Қолына домбыра тиген сәтте тентектігін ұмытып, жан дүниесі елжіреп сала беретінін айтады.
Табиғат берген жуан әрі күшті дауысы да оның өнерге жолын ашты: далада ән салғанда даусы бүкіл кеңістікті күңіренткендей сезінген.
12 жас
Домбыраға алғаш ден қою, үйренудің басталуы.
14 жас
Әкесінен бөлініп, өз күнін өзі көруге бел буу.
Ораза кезі
Үй-үйді аралап жарапазан айту, алғашқы танылу.
Сүйімбаймен кездесуі
Он бес жасында Жамбыл атақты ақын Сүйімбай тұратын ауылға келеді. Домбырасын ұстап, оның үйіне таяп барып әндетіп, өз өлеңін айтады. Сүйімбай жас ақынның өнеріне разы болып, үйіне шақырып: «Сенің ақындық дарының бар екен, даусың да жақсы» деп дем береді.
Сүйімбайдың шеберлігіне бас иіп, Жамбыл өзін оның інісі санап, көмегін әрі қолдауын сұрайды. Сүйімбай уәде береді — бұл сәтті ақын өміріндегі ең бақытты минуттердің бірі деп сипаттайды.
Түн бойы Сүйімбай ақындық шеберлік жайында әңгімелеп, Жамбыл оның шәкіртіне айналады. Жас ақын ұстазының өлеңдерін ел арасына таратып, өзі де өнерге шыңдалады.
Айтыс мектебі және ел аралау
Жамбыл он алты жасынан бастап өз бетімен жырлауға бекінеді. Алайда алғашында тәжірибелі, атақты ақындармен айтысқа бірден түспейді: қазақ даласында айтыста жеңілу ақын үшін үлкен соққы саналатын. Сондықтан бастапқы кезде жас, онша әйгілі емес ақындармен сөз таластырып, тәжірибе жинайды.
Суырыпсалма ақынға қойылатын талап
- Ру-тайпа, ел ағалары, белгілі адамдар және оқиғалар жайын білу.
- Жаңалыққа үн қосып, жағдайды дәл бағамдау.
- Қысылтаяңда тапқыр, жауапта тез әрі ұтқыр болу.
- Сықақпен түйреп отырып, өзі байсалды және ұстамды қалу.
- Екіжүзділікке бармай, шындықты жырлау.
Шу бойын қоныс еткен ауылдарды аралап, Жамбыл халық өлеңдерін, ертегілерін, қиссаларын, атақты ақындардың жырларын және өз өлеңдерін айтып жүреді. Қазақ пен қырғыз даласының қарт, даңқты ақындарымен кездесіп, оларды мұқият тыңдап, үйренеді.
Кедейшілікті көре жүріп, еңбекші халықтың жайын терең түсінгенін айтады: өз жырын да солардың шынайы өміріне арнауды мақсат етеді. Оның өлеңі «самғаған құстай» Жетісуға кең тарайды.
Құлмамбетпен айтыс және атақ
Жамбыл ауылдан ауылға ат үстінде жортып, Жетісуды ғана емес, Қырғызстанды да аралағанын, Қарағандыға барып, Шығыс Қазақстанды да көргенін жазады. Ол тапшылық көрген, зәбір шеккен халқы, Отанның күйі және даңқты батырлар жайында жырлаған.
Бір кезеңде ол атақты ақын Құлмамбетті жеңіп, Жетісудың үздік ақыны атанады. Бұл хабар Жетісу шегінен асып, бүкіл қазақ ауылына тарайды. Одан кейінгі талай үлкен айтыстарға қатысса да, жеңіліп көрмегенін айтады.
Сахарадағы жырдың қуаты
Ақын жыры — үлкен күш. Оны тоқтатуға болмайтын дауылға теңейді. Сол себепті байлар мен манаптар оның батыл жырларынан именген.
Жаңа дәуір: қайта оянған күш
Елу бес жасқа дейін осылай өмір сүрген Жамбыл кейін тұрмыстың ауырлығынан әлсірей бастағанын айтады: көзі бұлдырап, даусы бәсеңдеп, домбыраның орнына қолына асатаяқ ілінеді, кең сахараның орнына тар төсек келеді.
1916 жылғы патшаға қарсы көтеріліс кезінде күреске шақырған бірнеше өлеңі далаға тарап кетеді. Ал жетпіске келген шағында ол «жаңа өмірдің жарық таңын» көргенін, Ленин есімін естіп, Қызыл Армияның жеңіс салтанатына куә болғанын жырлайды.
Домбыра қайта қолда
«Жаңа күш қосылғанын сезініп, тағы да домбыраны қолға алдым» дейді. Жастығы қайта оралғандай күй кешіп, жаңа өмірді жырлауға кіріседі.
Халықпен бірге
Өзі үшін өмір жаңадан басталғанын айтып, ел аралап, әрқашандағыдай халықпен бірге болуды басты ұстаным етеді.
Ол колхоз ісі үшін жалынды үгітші болғанын, колхоз туралы жүздеген өлең шығарғанын, өлеңдерінің сахараны шарлағанын айтады. Мәскеуді де көргенін ерекше атап өтеді.
«Мен наградталған жоқпын, Қазақстанның халық поэзиясы наградталды. Жүрегім соғып тұрғанда жырлай берем...»
Соңғы жылдар және тарихи белестер
1937 жылы ел көлемінде Жамбылдың шығармашылық қызметінің 75 жылдығы аталып, ол көптеген көрнекті қайраткерлерден құттықтау телеграммалар алады.
1941 жылы ақынға мемлекеттік сыйлық беріледі. Ұлы Отан соғысы жылдарында ол өлеңдері арқылы кеңес халқын Отанды қорғауға, еңбектегі ерлікке шақырып, халықтар достығын жырлайды.
1943 жылы майданда ақынның ұлы Алғадай қаза табады. Қаралы хабар жеткенде, ол біраз үнсіз отырып, қайғысын өлеңмен жеткізеді.
Жамбылдың соңғы жыры 1945 жылғы 9 мамырда айтылған: ол неміс фашизмін жеңген халық ерлігіне арналған.
Жүз жасқа санаулы ай қалғанда, 1945 жылғы 22 маусымда Жамбыл дүние салады. 1946 жылдың ақпанында Қазақстан жұртшылығы ақынның 100 жылдығын салтанатпен атап өтеді; таңдаулы шығармаларының академиялық жинағы қазақ және орыс тілдерінде жарық көреді.
Марапаттары
- Ленин ордені
- Еңбек Қызыл Ту ордені
- «Құрмет белгісі» ордені
Шығармалары
Төменде мәтінде аталған шығармалар атаулары жинақталып берілді:
Қорытынды
Жамбыл Жабаевтың ғұмыры — көшпелі даланың тілімен басталып, халықтың тарихи тағдырымен астасқан ұзақ жол. Ол суырыпсалма өнердің талаптарын бойына сіңіріп, шындықты жырлауды мұрат тұтты; жыры ел ішіне кең тарап, өз дәуірінің үнін танытқан рухани мұраға айналды.