Исламның жан-жақты құндылықтары

«Әйел де адам болса, неге оның құқықтарын бөлек қарастыру керек?» деген сұрақ тууы мүмкін. Иә, әйел — адам. Алайда тарихта және кейбір қоғамдарда әйелдің адам ретіндегі қадірі мойындалмай, төмендетілгені, табиғи құқықтарының бір бөлігі шектелгені, «екінші қатардағы болмыс» ретінде қабылданғаны байқалды. Мұндай құбылыс бүгін де әлемнің көптеген аймақтарында кездеседі.

Әсіресе кейбір мұсылман елдеріндегі әлеуметтік жағдай мен қоғамдық статус мәселелері әйел тақырыбын ерекше күн тәртібіне шығарады. Кей ортада әйелдің құрал ретінде қолданылуы, оның мүмкіндіктерін шектеу, қысым көрсету фактілері әйел құқықтары туралы арнайы әңгімелеуді қажет етеді. Сондықтан «әйел құқықтары» тақырыбы — сән қуған ұран емес, нақты әлеуметтік және тарихи проблемаларды түсіндірудің бір жолы.

Ислам келген кезеңде Араб қоғамында және өзге халықтарда әйелге қатысты осындай түсініктер бар болатын. Ислам бұл көзқарастарға түбегейлі қарсы шығып, әйелдің адамдық қадір-қасиетін және құқықтарын бекітуді мақсат етті. Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с.) Қоштасу құтпасында да әйел құқықтарына арнайы тоқталып, ер адамдарға әйелдердің ақысын сақтауды өсиет еткен.

Ислам әйелді еркек сияқты бір негізден жаратылған адам деп қарайды және адамзат ұрпағының әйел мен ер арқылы жалғасатынын айқындайды. Демек, жаратылыс тұрғысынан негізгі екі элементтің арасында адамдық қадір-қасиет жағынан айырмашылық жоқ.

Алайда мұсылман мәдениетінің кей қабаттарында өзге діндер мен халықтардың ықпалымен әйелдің жаратылысы туралы басқа түсініктер сіңісіп кеткен: әйел ерден «пайда болды» немесе «оның бір бөлшегі» деген мазмұндағы түсіндірулер әйелдің екінші қатарға ысырылуына сылтау болған кезеңдер кездеседі.

Әйелдің қоғамдағы орны туралы дау білім мен мәдениет саласында да көрінді. Исламда білім алуға шақыру жалпы сипатта болғанымен, тарихи тәжірибеде кей басқарушылар мен кей ғалымдар ер мен әйелді бөліп қарастырып, білімді «міндетті» және «қосымша» деп жіктеуді әйелге тар мағынада қолданған. Нәтижесінде әйелдер біртіндеп мектептен алыстатылып, қоғамдық ықпалға ерлер көбірек ие болған кезеңдер қалыптасты.

Әйелдің әлеуметтік-экономикалық, саяси-мәдени өмірден шеттетілуі оның құқықтарын қорғау мүмкіндігін әлсіретті: білім деңгейі төмен ортада әйел өз құқығын талап ете алмай, тәуелділік пен кедейлікке, тұрмыстық шектеулерге көбірек ұшырады. Бұл жағдай қоғамның өзіне де зиян келтіріп, қаржы, сауда және ғылым салаларындағы әлеуетті әлсіретті.

Исламның сенім және ғибадат негіздерінде әйел мен ерге қатысты бөлу жоқ: «әйелдер мынаған ғана сенеді, ерлер мынаған сенеді» немесе «әйелдер мына ғибадатты ғана орындайды, ерлер басқа ғибадаттарды орындайды» деген жіктеу болмайды. Негізгі өлшем — адамның діни жауапкершілікке қабілеттілігі (ақыл-есі мен денсаулығы, балиғат, мүмкіндігі).

Пайғамбарымыздың (с.ғ.с.) кезеңінде әйелдердің діни өмірге қатысуы табиғи болды. Бірақ кейінгі тарихи кезеңдерде, әсіресе саяси жүйе өзгеріп, қоғамдық құрылым қатайған шақтарда, әйелдерді мешіттегі жамағаттан және кей ғибадаттардан шеттету үрдісі белең алды. Мұндай ұстаным кейде «бүлік тумасын» деген уәжбен ақталды.

Негізінде парызды парыз қылған — Алла. Ешкім өз көзқарасымен парызды бекітіп немесе алып тастай алмайды. Дегенмен кей ортада әйелге қатысты «бүлік себебі» деген түсінік таралып, оны қоғамдық кеңістіктен алыстатуға идеологиялық негіз ретінде пайдаланылды. Бұл кейіннен патриархалдық түсініктің күшеюіне ықпал етті.

Тарихта мораль мәселесінде де әйел мен ерге әртүрлі өлшем қолданылғаны белгілі. Кей қоғамдарда ер адам ар-ұятқа қайшы әрекет жасаса жеңіл қабылданып, ал әйел дәл сондай әрекет үшін қатаң жазаланған. Мұндай қос стандарт әйелді қоғамда ойын-сауық құралына айналдыруға дейін апарған жағдайлар да болған.

Ислам болса қылмыстық және моральдық жауапкершілікте жынысқа қарай бөлмейді: зина, ұрлық, өтірік сияқты әрекеттер әйелге де, ерге де бірдей айыпталады. Өлшем — әрекеттің өзі және оның қоғам мен адамға келтіретін зияны.