Қазақша рефераттар

Қиын балалармен жұмыс

«Қиын» оқушыларды тәрбиелеу мен оқыту бүгінде психологиялық-педагогикалық тұрғыдан өзектілігін жоғалтпаған мәселе. Бұл, ең алдымен, «қиын» оқушылар санының жылдан жылға артуымен байланысты. Бұрын мұндай санатқа көбіне жасөспірімдер жатқызылса, қазір бастауыш сынып оқушыларының арасында да осы ерекшелік айқын байқалады.

Сондықтан «қиын» оқушылармен жұмысты ерте жастан бастап, олардың саналы білім алып, сапалы тәрбие алуына жағдай жасау қажет. Бұл жүйеде адамгершілік тәрбиесі ерекше орын алады.

Бастауыш сатыдағы басты ұстаным

Қазіргі бастауыш білім беру кеңістігінде негізгі мақсат — оқушыны тек пәндік білім, білік, дағдылар жиынтығымен қаруландыру ғана емес, оқу әрекетін қалыптастыру арқылы жеке тұлғаны тәрбиелеу. Бұл — баланың жалпы және психологиялық дамуын жеткілікті деңгейге жеткізудің шешуші шарты.

Тәрбиенің мазмұны

Ар-намыс, ар-ождан, имандылық, инабаттылық, мейірімділік, кіші пейілділік, ата-мекенге және елге сүйіспеншілік сияқты асыл қасиеттерді дарыту — уақыт талабы.

Ерекше санатпен жұмыс

«Қиын» оқушыларға арналған адамгершілік тәрбиенің әдіс-тәсілдерін жетілдіру қажет, әрі бұл жұмыс бастауыш буыннан басталуы тиіс.

Құндылық, адамгершілік және мінез-құлық

Табиғат пен қоғам құбылыстарына «қиындық» тұрғысынан қарау — адам өмірінің ажырамас бөлігі. Қиындыққа қатынас адам мен қоғам өмірінде ортақ әрі үздіксіз ықпал ететін фактор ретінде көрінеді.

Ғылыми әдебиеттерде «құндылық» ұғымына әртүрлі анықтамалар беріледі. Филологиялық тұрғыдан алғанда, құндылық — адамға пайдалы, қоғамның іргелі дамуына және жеке тұлғаның жетілуіне ықпал ететін игіліктердің жиынтығы.

Адамгершіліктің көрініс табуы

Адамгершіліктің өрісі кең: ол адамның еңбекке қатынасынан, қоғамдық ортада өзін ұстауынан, қарым-қатынас мәдениетінен, жүріс-тұрысынан байқалады. Адамгершілігі мол адам — қоғамға пайдалы, айналасына үлгі бола алатын тұлға. Сондықтан «қиын» оқушыларды ерте жастан адамгершілік қасиеттерге баулу олардың болашақта азамат болып қалыптасуына негіз болады.

Адамгершілікке тәрбиелеудің негізгі міндеттері

  • Адамгершілік сананы қалыптастыру.

  • Адамгершілік сезімдерді тәрбиелеу және дамыту.

  • Адамгершілік мінез-құлық біліктілігі мен әдеттерін қалыптастыру.

Бастауыш сыныпта бұл тәрбие ең алдымен оқыту процесі арқылы жүзеге асады: баланың адамгершілік қасиеті сабақ үстінде, мұғаліммен және құрбы-құрдастарымен күнделікті қарым-қатынасында қалыптасады.

Халқымыз адамгершілікті әрдайым жоғары бағалаған. Соның бір айғағы — «Жігіттің құны жүз жылқы, ары мың жылқы» сияқты мақал-мәтелдер.

Тәрбиелік жұмыстар және этнопедагогикалық тәсілдер

«Қиын» оқушыларда адамгершілік қатынасты қалыптастыруға бағытталған тәрбиелік істердің өзегі — мораль туралы түсінікті қалыптастыру, соның негізінде адамгершілік ой-пікірлер мен сенімдерді тәрбиелеу.

Бұл бағытта этнопедагогикалық құралдарды пайдалану арқылы «қиын» оқушылармен жүргізілетін жұмыс мазмұнын жүйелеуге болады. Педагогикалық, психологиялық және фольклорлық құндылықтарды талдау, озат мұғалімдер тәжірибесін жинақтау, ауыз әдебиетін оқу-үйрену — баланың адамгершілік санасының қалыптасуына ықпал етеді.

Орны мен рөлі

Этнопедагогика құндылықтарының тәрбиелік жұмыстағы орны мен рөлін айқындау.

Мүмкіндіктерді ашу

Оқушының білімдік, дамытушылық және танымдық мүмкіндіктерін толық іске асыру.

Қолдану аясы

Тәрбиелік іс-әрекетте қолдану формалары мен әдістерін нақтылау.

Қауіп факторлары: бақылаусыздық және теріс әдеттер

Деректерге сүйенсек, мектептегі «қиын» балалармен байланысты құқық бұзушылық, темекі шегу, алкогольді ішімдіктерді пайдалану және нашақорлық сияқты жағымсыз құбылыстардың жиілеуі байқалады. Мұндай әрекеттерге бала көбіне мұғалім мен ата-ана бақылауынан тыс қалған кезде барады.

Ата-ана рөлі және эмоционалдық жылылық

Бала тәрбиесінде ата-ананың рөлі ерекше: олар баланың тәрбиесімен қатар, күнделікті тұрмысы, тамақтануы, киімі, қауіпсіздігі және қатарынан қалмауы сияқты мәселелерге де тікелей жауапты. Баланың тәрбиелі әрі білімді болып өсуіне ата-ананың қосар үлесі орасан.

Жылылық жетіспеуі нені тудырады?

Отбасында және мектепте жылылық сезінбеген жасөспірім «Мен ешкімге қажет емеспін» деген ойға жиі беріліп, мазасыздыққа ұшырауы мүмкін. Соның салдарынан мінез-құлқы күрт өзгеріп, ауытқулар байқалады. Бұл құбылыс қазіргі қала балалары арасында жиірек кездеседі. Ата-ананың мұндай белгілерге дер кезінде мән бермеуі психологиялық қиын жағдайлардың асқынуына әкелуі ықтимал.

Осы себептерден бастауыш сынып оқушыларының арасында мінез-құлқында қиындықтары бар балалар жиі кездеседі. Мектеп тәжірибесінде оларды «мінез-құлқында ауытқуы бар», «қиын тәрбиеленуші», «қиын бала» сияқты әртүрлі атаулармен атай береді.

Мәселенің зерттелуі және себептері

«Қиын» балалар мәселесі педагогикада жан-жақты зерттелген. 1920–1930 жылдары бұл бағытта А. Макаренко, С. Шацкий, Л. Выготский, П. Блонский еңбектенді. Кейін бірқатар объективті жағдайларға байланысты зерттеу қарқыны бәсеңдегенімен, 1950 жылдардан бастап осы тақырыпта құнды ғылыми еңбектер қайтадан жарық көре бастады.

Зерттеулер «қиын» баланың пайда болуына бірнеше себеп ықпал ететінін көрсетеді: отбасы тәрбиесінің дұрыс ұйымдастырылмауы, ата-ананың болмауы, талаптың жүйесіз қойылуы, сондай-ақ қоғам мен әлеуметтік ортаның тәрбие процесіне жеткілікті мән бермеуі.

Тәртібі төмендеудің 3 тобы және атауларды нақтылау

Балалардың тәртібінің төмендеуі мен нашарлауын шартты түрде үш топқа бөлуге болады:

I топ

Мектеп режимін жиі бұзатын, оқуға ықыласы төмен, ұсақ құқық бұзушылыққа баратын, кейде темекі шегетін, спирттік ішімдікке әуестенуі мүмкін оқушылар.

II топ

Алдыңғы кемшіліктермен қатар қоғамдық орындарда бұзақылық жасайтын, үлкендерді сыйламайтын оқушылар.

III топ

Денсаулығы нашар, ақыл-ой дамуы жасына сәйкес келмейтін, жүйке жүйесі түрлі ауруларға ұшыраған жасөспірімдер.

Нақты жіктеу не үшін керек?

Қазақ тіліндегі педагогикалық әдебиеттерде бұл топтардың барлығы жиі түрде «қиын балалар» деп жинақталып аталады. Алайда мұндай жалпылау қателікке әкелуі мүмкін.

  • I топтағы оқушыларды «тәртібі төмендеген оқушылар» деп атау орынды.

  • II топтағы оқушыларды «тәртібі нашар оқушылар» деп нақтылаған дұрыс.

  • III топтағы оқушыларды «тәрбиеленуі қиын оқушылар» деп атау ғылыми тұрғыдан дәл келеді.

Себебі I және II топтағы оқушыларды ғылыми негізде ұйымдастырылған оқу-тәрбие процесі арқылы 1–2 жыл ішінде түзетуге мүмкіндік бар. Ал III топтағы оқушыларда денсаулыққа қатысты себептер басым болғандықтан, ұзақ мерзімді тәрбие жұмыстары қажет, кей жағдайда арнайы емдік-психологиялық қолдау да ұйымдастырылады. Сондықтан зерттеушілер «тәрбиеленуі қиын оқушылар» атауын негізінен осы үшінші топқа қолдануды ұсынады.