Шығын нормасы
1. Жалпы жағдайлар
Курстық жұмыстың негізгі мақсаты — студенттердің пән бойынша алған білімін бекіту және тереңдету, сондай-ақ фирмалар мен ұйымдардың қызметін бизнес-жоспарлау бойынша практикалық дағды қалыптастыру.
Тақырыптың өзектілігі қазіргі нарықтық экономика жағдайында екі фактор арқылы түсіндіріледі: біріншіден, кез келген кәсіпорын қызметін пайда алуға бағыттауы қажет; екіншіден, несие мен инвестиция тарту дұрыс, нақты және жан-жақты әзірленген бизнес-жоспарды талап етеді.
Курстық жұмыстың мақсаты — АӨК-ке (агроөнеркәсіптік кешенге) кіретін кәсіпорындарды қайта құру немесе жаңадан құру үшін бизнес-жоспар әзірлеу және оның тиімділігін әлеуетті инвесторлар алдында дәлелдеу.
Жұмыс экономика және бизнес кафедрасы берген тапсырмаға сәйкес орындалады және өндірістің нақты жағдайларын ескеруге тиіс. ЕТЖ-де барлық қажетті есептеулер, кестелер және графиктер беріледі.
Курстық жұмыстың құрылымы
Курстық жұмыс келесі бөлімдерден тұрады:
- 1 Кіріспе
- 2 Жоспарланатын саланың қазіргі жағдайын қысқаша сипаттау
- 3 Өндірістік бағдарламаны құрастыру және дәлелдеу
- 4 Маркетинг стратегиясы мен жоспарын құрастыру
- 5 Материалдық-техникалық жабдықтау жоспарын құрастыру
- 6 Кадрлар және еңбекақы төлеу жоспарын құрастыру
- 7 Өнімнің өзіндік құнын жоспарлау. Бағаның жасалуы
- 8 Қаржы жоспары. Инвестиция тиімділігін есептеу
- 9 Қорытынды
- 10 Қолданылған әдебиеттер тізімі
2. Курстық жұмыс бөлімдерінің сипаттамасы
2.1. Кіріспе
Бұл бөлімде студент шаруашылық жүргізудің қазіргі жағдайларында бизнес-жоспардың маңызын, мәнін және міндеттерін сипаттауы тиіс. Сонымен қатар зерттелетін салада жоспарлаудың рөлін көрсету қажет.
Кіріспеде келесі сұрақтарға жауап беріледі: бизнес-жоспар деген не, оны кім құрастырады, ол не үшін және қашан қажет.
Ұсынылатын көлемі: 2–3 бет.
2.2. Жоспарланатын саланың қазіргі жағдайын қысқаша сипаттау
Бөлімнің мақсаты — зерттелетін саланың даму үрдістерін (дамуда, дағдарыста, тұрақты) анықтап, жобаланған өндірістің перспективасын негіздеу. Студент салаға өзіндік талдау жасап, сыртқы факторлардың әсерін көрсетуі керек.
Қысқаша әрі нақты қамтылатын тармақтар:
- Саланың сипаттамасы және қысқа/ұзақ мерзімді болжам.
- Фирма қызметінің негізгі бағыттары мен мақсаттары; қанағаттандырылатын қажеттіліктер.
- Орналасу орны және бизнестің жоспарланған географиялық шекарасы.
- Бәсекелестік жағдайы және фирманың нарықтағы үлесі.
- Салаға әсер ететін сыртқы факторлар: заңдар, салық салу, мемлекеттік реттеу және т.б.
- Кәсіпорынның ұйымдастырушылық-құқықтық нысаны, ерекшеліктері және артықшылықтары.
Ақпарат көздері: арнайы журналдар, газеттер, мемлекеттік материалдар және өзіндік зерттеулер.
Ұсынылатын көлемі: 3–4 бет.
2.3. Өндірістік бағдарламаны құрастыру және дәлелдеу
Бұл бөлімде фирманың сала бойынша (ет, сүт және т.б.) шығаруға жоспарлаған өнімінің ең тиімді ассортименті таңдалады. Ассортимент студентке берілген өңделетін шикізат көлеміне сүйеніп анықталады және шикізатты толық өңдеу мен қалдықсыз өндіріс қағидалары тұрғысынан негізделеді.
Кесте 1 — Фирма шығаратын өнімнің ассортименті және көлемі
| Өнім аты | Шығару көлемі (т, кг, дана, шартты бірлік) | Жалпы өңдеу көлеміндегі үлесі (%) |
|---|---|---|
| … | … | … |
Таңдалған өнім түрлері тұтынушы көзқарасы бойынша сипатталып, нарықтың нақты қажеттіліктерін қанағаттандыру қабілеті көрсетілуі тиіс. Экспорт мүмкіндігі қарастырылады, сондай-ақ өнімнің құқықтық қорғалуы (патенттер, тауар белгілері) қысқаша баяндалады.
Отандық және импорттық аналогтармен салыстырмалы айырмашылықтар анықталып, негізгі тұтынушылар сипатталады: клиенттер саны, құрамы, төлем қабілеті және тұтыну ерекшеліктері.
Ұсынылатын көлемі: 4–5 бет.
2.4. Маркетинг жоспары мен стратегиясын құрастыру
Бұл бөлімде маркетингтің негізгі құрамдастары ашылады: баға қалыптастыру, өткізу саясаты және өнімді нарыққа енгізу стратегиясы. Студент бизнестің нарықтық мүмкіндіктерін анықтап, бар және әлеуетті сұранысты бағалауы керек.
Жоба іске асырылғанға дейін және кейін нарық сыйымдылығы, жоспарланған кәсіпорынның нарықтағы үлесі, сатудың ықтимал көлемі, сондай-ақ халық қажеттілігінің қанағаттану дәрежесі есептеледі.
Халық қажеттілігінің қанағаттану дәрежесі (Уп)
Уп = ОП1 / (Ч × Нп) және Уп = ОП2 / (Ч × Нп)
- ОП1, ОП2
- Жобаны іске асыруға дейін және кейін сатылатын өнім көлемі (т, кг, дана)
- Ч
- Аймақтағы халық саны (адам)
- Нп
- Берілген өнім бойынша бір адамға арналған тұтыну нормасы (т, кг, дана)
Сонымен қатар бәсекелестік қабілет талданады: бәсекелестер саны, олардың ассортименті мен ерекшеліктері, жоспарланған кәсіпорынның артықшылықтары мен әлсіз тұстары.
Маркетинг жоспары аясында өнім өткізуді ынталандыру шаралары көрсетіледі: баға жеңілдіктері, жарнама түрлері мен құралдары, өткізу арналары (делдал арқылы, өз дүкендері арқылы және т.б.), қызметті дамыту жолдары (диверсификация, өндірісті кеңейту және т.б.). Осы негізде өткізудің шығындары есептеледі. Бұл есептеулерді бизнес-жоспардың басқа бөлімдері дайын болғаннан кейін орындаған дұрыс.
Кесте 2 — Өткізу шығындары
| Шығын баптары | Есептеу әдістемесі | Мәлімет (мың тг.) |
|---|---|---|
| 1. Сатушылардың еңбегін төлеу | Негізгі жұмысшылар еңбекақысының 15%-ы | … |
| 2. Әлеуметтік төлемдер | 1-тармақтан 30% | … |
| 3. Тасымалдау, тиеу-түсіру шығындары | Өндірістік өзіндік құннан 0,5% | … |
| 4. Маркетингтік зерттеулер | 1-тармақтан 70% | … |
| 5. Жарнама және ынталандыру | Өндірістік өзіндік құннан 1% | … |
| 6. Өткізуге қажет құралдардың амортизациясы | 1-тармақтан 120% | … |
| 7. Делдалдық қызметтер | 1-тармақтан 25% | … |
| 8. Басқа шығындар | 1–7 тармақтар сомасынан 5% | … |
| Барлығы | Жалпы сомасы | … |
Дереккөздер: статистика, газеттер мен журналдардың мәліметтері.
Ұсынылатын көлемі: 6–7 бет.
2.5. Материалдық-техникалық жабдықтау жоспары
Бұл бөлімде кәсіпорын мақсаттарына жету үшін қажет материалдық ресурстардың барлық түрлері бойынша қажеттілік анықталады және жабдықтау жүйесі сипатталады.
1) Негізгі өндірістік қорлардың (НӨҚ) мөлшерін анықтау
Алдымен шығарылатын өнім көлемі мен орташа нарықтық бағалар негізінде тауарлық өнімнің болжамды көлемі (ТПп) жуықтап анықталады. Одан кейін НӨҚ құны өндіріс түріне байланысты пайыздық әдіспен есептеледі: ет өндірісі үшін — 25%, шұжық және консерв өндірісі үшін — 30%, сүт және тері/былғары өңдеу үшін — 30–35%.
| Кесте 3 — НӨҚ құны және құрылымы | Ет өңдеу | Шұжық/консерв | Сүт/тері/былғары |
|---|---|---|---|
| Барлығы НӨҚ | 100% | 100% | 100% |
| Өндірістік ғимарат | 30% | 25% | 20% |
| Әкімшілік ғимарат | 5% | 5% | 5% |
| Технологиялық жабдық және машиналар | 25% | 35% | 35% |
| Күш машиналары | 10% | 10% | 10% |
| Көлік құралдары | 15% | 10% | 15% |
| Құрылыстар | 10% | 10% | 10% |
| Басқа қорлар | 5% | 5% | 5% |
2) Шикізат және негізгі материалдар шығындарын анықтау
Ассортимент, өндіріс көлемі және технология негізінде шикізат пен негізгі материалдарға қажеттілік натуралдық және ақшалай түрде есептеледі. Есептеуде технологиялық ерекшеліктер, жоғалтулар нормативтері, өнім шығу нормалары және шикізат жұмсау нормалары ескеріледі.
Натуралдық есеп
Пнат = В × Нр
Ақшалай есеп
Пқ = Пнат × Цм
Мұнда: В — өнімнің жылдық көлемі; Нр — бірлікке нормалық шығын; Цм — материал бірлігінің бағасы.
3) Көмекші материалдар шығындары
Көмекші материалдар өнімнің сақталуын, тасымалдануын, таңбалануын және қапталуын қамтамасыз етеді. Шығындар:
Зк.м = В × Нр × Ц
4) Энергия және отын шығындары
Электр энергиясы, су, жылу, бу және басқа ресурстар бойынша шығындар нормалар мен тарифтерге сүйене отырып есептеледі. Шығындар екіге бөлінеді: технологиялық мақсаттағы және жалпы шаруашылық мақсаттағы. Жалпы шаруашылық мақсаттағы шығындар жалпы энергетикалық шығындардың 30%-ын құрайды.
Есептеулер жеткізушілер туралы қысқаша сипаттамамен толықтырылады: жеткізу шарттары және баға белгілеу талаптары.
Ұсынылатын көлемі: өндіріс түріне қарай 8–12 бет.
2.6. Кадрлар және еңбекақы төлеу жоспары
Бұл бөлімде негізгі және көмекші жұмысшылар, басқарушы персонал және қызметкерлер бойынша қажетті контингент анықталады. Сонымен қатар еңбекақы қоры және әлеуметтік төлемдер есептеледі.
Кесте 4 — Жұмыс уақытының балансы (үлгі)
| Көрсеткіштер | Есептеу әдістемесі | Мәлімет |
|---|---|---|
| 1. Күнтізбелік қор, күн | 365 | 365 |
| 2. Демалыс және мейрам күндері | Берілген | 58 |
| 3. Номиналды қор, күн | П1 − П2 | 307 |
| 4. Жұмысқа шықпау, күн | Берілген | 35 |
| 5. Нәтижелі қор, күн | П3 − П4 | 272 |
| 6. Сменаның орташа ұзақтығы, сағ | Берілген | 7,8 |
| 7. Уақыт қоры, сағат | П5 × П6 | 2122 |
| 8. Үзілістер, сағат | Берілген | 122 |
| 9. Нәтижелі жұмыс уақыты, сағат | П7 − П8 | 2000 |
Негізгі жұмысшылар саны
Есептеу формуласы:
Чнег = Т / Фэф
Т = В × Нвру
Мұнда: Т — еңбек сыйымдылығы (адам-сағ); Фэф — тиімді уақыт қоры (сағ); Нвру — ірілендірілген уақыт нормасы.
Қосымша персонал үлестері (мысал)
- Ет өндірісі: 25%
- Шұжық: 30%
- Консерв: 30%
- Сүт: 35%
- Тері/былғары: 35%
Еңбекақы қоры кесімді еңбекақы бағалары және мерзімді жұмысшылардың сағаттық тарифтік ставкалары негізінде есептеледі. Одан кейін тарифтік қорға қосымша төлемдер мен қосымша еңбекақы қосылып, әлеуметтік төлемдер есептеледі.
Әкімшілік және цехтік персонал
Әкімшілік-басқару персоналы (ӘБП) және цехтік персоналдың саны мен еңбекақы қоры штаттық кесте негізінде анықталады. Студент кәсіпорынның ұйымдастырушылық құрылымын сипаттап, кадрларды жалдау тәсілін (еңбек биржасы арқылы немесе өз бетінше) түсіндіруі керек, сондай-ақ еңбек нарығында қажетті мамандардың жеткіліктілігін қысқаша бағалайды.
| Кесте 10 — ӘБП штаттық кестесі (үлгі) | |||
|---|---|---|---|
| Лауазымы | Саны | Айлық | Жылдық қор (мың тг.) |
| Меңгеруші | 1 | 40 000 | 480 |
| Бас инженер | 1 | 30 000 | 360 |
| Бас технолог | 1 | 30 000 | 360 |
| Бас экономист | 1 | 30 000 | 360 |
| Бас бухгалтер | 1 | 30 000 | 360 |
| Бас механик | 1 | 30 000 | 360 |
| Экономистер | 2 | 20 000 | 240 |
| Бухгалтерлер | 2 | 20 000 | 240 |
| Қызметкерлер | 4 | 15 000 | 360 |
| Хатшы | 2 | 12 000 | 144 |
| Техникалық персонал | 1 | 9 000 | 108 |
| Барлығы | 17 | — | 3 372 |
| Кесте 11 — Цехтік персоналдың штаттық кестесі (үлгі) | |||
|---|---|---|---|
| Лауазымы | Саны | Айлық | Жылдық қор (мың тг.) |
| Цех бастығы | 2 | 30 000 | 720 |
| Аға механик | 1 | 25 000 | 300 |
| Механиктер | 3 | 20 000 | 720 |
| Аға технолог | 1 | 25 000 | 300 |
| Технологтар | 2 | 20 000 | 480 |
| Қызметкерлер | 3 | 15 000 | 540 |
| Техникалық персонал | 2 | 9 000 | 216 |
| Барлығы | 14 | — | 3 276 |
Ұсынылатын көлемі: 7–8 бет.
2.7. Өнімнің өзіндік құнын жоспарлау. Бағаның жасалуы
Бұл бөлімде студент жоспарланған өнім түрлерінің барлығы бойынша өзіндік құнды анықтау үшін калькуляция құрады. Жұмыс Қазақстан Республикасында бекітілген әдістемелік нұсқаулар мен стандарттарға сәйкес орындалуы тиіс.
Шығындарды есептеу кезінде олардың тура (өнім бірлігінің өзіндік құнына тікелей қосылатын) және жанама (тарату арқылы қосылатын) түрлерге бөлінуі ескеріледі.
Кесте 12 — Өнімнің өзіндік құнының калькуляциясы (мың тг.)
| Шығын баптары | Есептеу әдістемесі | Өнім түрлері (1...N) | Барлығы |
|---|---|---|---|
| 1. Шикізат және негізгі материалдар | 2.5-бөлімнен | … | … |
| 2. Тасымалдау шығындары | 1-тармақтан 5% | … | … |
| 3. Көмекші материалдар | 2.5-бөлімнен | … | … |
| 4. Энергия шығындары | 2.5-бөлімнен | … | … |
| 5. Еңбекті төлеудің негізгі қоры | 2.6-бөлімнен | … | … |
| 6. Еңбекті төлеудің қосымша қоры | 2.6-бөлімнен | … | … |
Ескерту: калькуляция кестесі бизнес-жоспардың толық деректерімен толтырылады және өнім түрлерінің санына (N) қарай кеңейтіледі.